Read More
Το έργο προέρχεται από τη συλλογή του Κεν Γκρίφιν, ιδρυτή της Citadel και ενός από τους ισχυρότερους ιδιώτες συλλέκτες στον κόσμο. Αυτό δίνει στην εμφάνισή του στο Met και ένα δεύτερο βάρος. Δεν είναι μόνο η σπάνια παρουσία ενός έργου που συνδέεται με τον Λεονάρντο σε αμερικανικό μουσείο. Είναι και η υπενθύμιση ότι σήμερα ένα σημαντικό μέρος από όσα βλέπει το κοινό στα μεγάλα μουσεία περνά μέσα από ιδιωτικές συλλογές, προσωπικές αγορές και συμφωνίες δανεισμού.
Η σπανιότητα μετράει. Οι περισσότεροι πίνακες του Λεονάρντο βρίσκονται σε ευρωπαϊκά μουσεία, κυρίως στο Λούβρο και στην Πινακοθήκη Ουφίτσι. Στις ΗΠΑ, η National Gallery of Art στην Ουάσινγκτον κατέχει τη Ginevra de’ Benci, τον μοναδικό πίνακα του Λεονάρντο που ανήκει σε δημόσια συλλογή στις Αμερικές. Γι’ αυτό και η παρουσία ενός έργου με τέτοια απόδοση στο Met δεν είναι μια απλή προσθήκη σε μια αίθουσα.
Η Madonna of the Yarnwinder δείχνει την Παναγία με το Θείο Βρέφος. Το παιδί κρατά ένα εργαλείο για το τύλιγμα του νήματος, του οποίου οι ακτίνες σχηματίζουν σταυρό. Το αντικείμενο λειτουργεί ως προαναγγελία της Σταύρωσης. Η Παναγία μοιάζει να θέλει να το απομακρύνει από τα χέρια του, ενώ το παιδί το κρατά και το κοιτάζει με παράξενη προσήλωση, σαν να αναγνωρίζει ήδη το μέλλον του.
Η σύλληψη ήταν τολμηρή για την εποχή της. Η σκηνή δεν παρουσιάζει απλώς μια μητέρα με το παιδί της, ούτε ένα συμβολικό αντικείμενο τοποθετημένο δίπλα τους. Το σύμβολο μπαίνει μέσα στην ψυχολογία της εικόνας. Η τρυφερότητα, η προαίσθηση και ο φόβος συνυπάρχουν στην ίδια κίνηση: στο χέρι της Παναγίας που πλησιάζει, στο βλέμμα του παιδιού, στο αντικείμενο που μοιάζει με παιχνίδι αλλά ήδη σημαίνει θυσία.
Η Lansdowne Madonna έχει μακρά και περίπλοκη ιστορία. Το όνομά της προέρχεται από τη Marchioness of Lansdowne, στη συλλογή της οποίας καταγράφηκε τον 19ο αιώνα. Η παραγγελία της σύνθεσης συνδέεται με τον Florimond Robertet, Γάλλο αξιωματούχο της αυλής. Ήδη από το 1501 υπάρχει αναφορά σε έναν πίνακα του Λεονάρντο με την Παναγία σαν να ετοιμάζεται να γνέσει και το παιδί να κρατά ένα σταυρόσχημο εργαλείο για το νήμα.
Υπάρχει και άλλη σημαντική εκδοχή της σύνθεσης, η Buccleuch Madonna, που ανήκει σε βρετανική συλλογή και εκτίθεται στη Scottish National Gallery του Εδιμβούργου. Εκείνη η εκδοχή είχε κλαπεί το 2003 από το Drumlanrig Castle στη Σκωτία και παρέμεινε χαμένη για τέσσερα χρόνια, πριν εντοπιστεί ξανά. Οι δύο εκδοχές έχουν κατά καιρούς διεκδικήσει διαφορετικές θέσεις στην ιστορία του έργου: πρωτότυπο, εργαστηριακή εκτέλεση, αντίγραφο, εκδοχή με άμεση συμμετοχή του Λεονάρντο.
Η εκδοχή που βρίσκεται τώρα στο Met έχει περιγραφεί με όλους σχεδόν τους πιθανούς τρόπους: ως αντίγραφο από ακόλουθο, ως έργο εργαστηρίου, ως έργο που εκτελέστηκε υπό στενή επίβλεψη, ως πίνακας με ουσιαστική παρέμβαση του ίδιου του Λεονάρντο. Γι’ αυτό και η πιο προσεκτική διατύπωση είναι εκείνη που χρησιμοποιεί το μουσείο: Λεονάρντο και εργαστήριο.
Το έργο δεν εμφανίζεται πρώτη φορά στο κοινό. Είχε παρουσιαστεί το 2011 στην έκθεση Kings, Queens, and Courtiers: Art in Early Renaissance France στο Art Institute of Chicago, ενώ συμπεριλήφθηκε και στη μεγάλη έκθεση του Λούβρου για τον Λεονάρντο το 2019-2020, με αφορμή τα 500 χρόνια από τον θάνατό του. Η διαδρομή του, όμως, παρέμενε σε μεγάλο βαθμό δεμένη με ιδιωτικές συλλογές.
Εδώ βρίσκεται και το πραγματικό ενδιαφέρον της ιστορίας. Ένας πίνακας μικρός, αμφίσημος και ιστορικά φορτισμένος βγαίνει ξανά σε δημόσια θέα όχι μέσα από μια μεγάλη έκθεση, αλλά σχεδόν σαν ψίθυρος σε μια αίθουσα του Met. Το κύρος δεν έρχεται με τυμπανοκρουσίες. Κρεμιέται ανάμεσα σε δύο μεγαλύτερους πίνακες και περιμένει κάποιον να κοιτάξει καλύτερα.
Ο Γκρίφιν δεν είναι τυχαία φιγούρα σε αυτή την ιστορία. Τα τελευταία χρόνια έχει συνδεθεί με μερικές από τις πιο ακριβές κινήσεις στην αγορά τέχνης, ενώ πρόσφατα δάνεισε δέκα έργα του Ζαν-Μισέλ Μπασκιά στο Pérez Art Museum Miami. Η παρουσία της Madonna of the Yarnwinder στο Met δείχνει ξανά πώς οι πολύ ισχυρές ιδιωτικές συλλογές μπορούν να κρατούν έργα μακριά από τη δημόσια θέα ή να τα επαναφέρουν στο φως.
Για το κοινό, το ερώτημα είναι απλό: τι σημαίνει να στέκεσαι μπροστά σε έναν πίνακα που φέρει το όνομα του Λεονάρντο, αλλά όχι μόνο το δικό του; Για την ιστορία της τέχνης, το ερώτημα είναι πιο σύνθετο: πού τελειώνει το χέρι του δασκάλου και πού αρχίζει το εργαστήριο; Και για την αγορά, το ερώτημα είναι ίσως το πιο ωμό: πόσο αλλάζει η αξία ενός έργου όταν η απόδοση μετακινείται έστω και λίγο προς τον ίδιο τον Λεονάρντο;
Ο μικρός πίνακας στο Met κουβαλά όλα αυτά μαζί. Τη θρησκευτική προαίσθηση της Αναγέννησης, την αβεβαιότητα της απόδοσης, το βάρος του ονόματος, την εξουσία του ιδιώτη συλλέκτη και τη νέα οικονομία των μουσείων. Δεν είναι απλώς ένας πίνακας που κρεμάστηκε ήσυχα. Είναι ένα μικρό έργο με δυσανάλογα μεγάλη σκιά.
Πηγή: ARTnews, The Metropolitan Museum of Art, Lifo
Live
