Ρόντρικ Μπίτον: Οι τρεις μεγάλοι έρωτες του Σεφέρη και τα μυστικά που άφησε έξω από τη βιογραφία του

Αρχισα τη συζήτηση μαζί του στη μητρική του γλώσσα, αλλά ο 75χρονοςΡόντρικ Μπίτον, πρόεδρος της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, όπου και τον συνάντησα, επέμενε να μιλήσουμε στα ελληνικά.

Ο Σκοτσέζος ακαδημαϊκός βρέθηκε πρόσφατα στην Αθήνα με αφορμή την κυκλοφορία της νέας, αναθεωρημένης έκδοσης του βιβλίου του «Γιώργος Σεφέρης – Περιμένοντας τον Αγγελο», από τις εκδόσεις Πατάκη. Πρόκειται για τη μοναδική ουσιαστικά βιογραφία του εθνικού μας ποιητή Γιώργου Σεφέρη, γραμμένη από τον πολυβραβευμένο στη Μεγάλη Βρετανία και Ελλάδα φιλέλληνα λογοτέχνη.

Ο πρώην ομότιμος καθηγητής Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας στο King’s College του Λονδίνου, παρέλαβε το περασμένο καλοκαίρι το Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων για τη συνολική του προσφορά στα Ελληνικά Γράμματα. Από το 1981 έως τη συνταξιοδότησή του δίδαξε σύγχρονη ελληνική και βυζαντινή ιστορία, γλώσσα και λογοτεχνία στο King’s College του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, όπου κατείχε από το 1988 την έδρα Κοραή του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών.

Είναι ένας από τους σημαντικότερους ξένους μελετητές της Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας, ενώ τον Ιούνιο του 2024 ανακοινώθηκε στην επίσημη λίστα του Βασιλιά Καρόλου Γ’ για την αναγόρευσή του ως Ιππότη (Sir Roderick), «για τη συμβολή του στην Ιστορία και στις βρετανο-ελληνικές σχέσεις».

Αυτός ο αναμφισβήτητα καλλιεργημένος άνδρας λοιπόν, που δεν έχει ελληνικό διαβατήριο αλλά αγαπάει τη χώρα μας περισσότερο από πολλούς από εμάς -αναγορεύτηκε επίτιμος Ελληνας πολίτης το 2023-, έκανε την έρευνα και συνέταξε την πρώτη συστηματική βιογραφία του πρώτου Ελληνα που τιμήθηκε ποτέ μεβραβείο Νόμπελ.

GALA: Τα «Ποιήματα» («Collected Poems») είναι ένα από τα πρώτα έργα του Γιώργου Σεφέρη που κυκλοφόρησαν σε δίγλωσση έκδοση, το 1967 και το 1969, στη Μεγάλη Βρετανία. Εχετε αναφέρει ότι έχουν παίξει έναν ιδιαίτερα συμβολικό ρόλο στη ζωή σας και τη σχέση σας με την Ελλάδα.
ΡΟΝΤΡΙΚ ΜΠΙΤΟΝ:Το δικό μου αντίτυπο έχει ημερομηνία «Φεβρουάριος του 1971», άρα το αγόρασα λίγους μήνες πριν φύγει από τη ζωή ο Σεφέρης. Τότε βρισκόμουν στο δεύτερο έτος του Πανεπιστημίου του Κέµπριτζ. Το γνώριζα νωρίτερα ωστόσο αυτό το βιβλίο, από πριν φύγω από τη γενέτειρά μου Σκοτία, και ήδη είχα αρχίσει να διαβάζω με μανία τα ποιήματα του νομπελίστα – εννοώ ουσιαστικά το μεταφρασμένο στα αγγλικά κείμενο. Επειδή όμως σπούδαζα αρχαία ελληνικά στο γυμνάσιο, με τη βοήθεια του ελληνικού πρωτότυπου δίπλα, μπόρεσα να κάνω μια αρχή… Λίγο αργότερα, με βάση εκείνη την έκδοση, ετοίμασα την εργασία που υπέβαλα μαζί με τις τελικές εξετάσεις για το πτυχίο στην αγγλική φιλολογία, με θέμα τον Σεφέρη και τον
Τ. Σ. Ελιοτ!

G.: Ποια συναισθήματα του Γιώργου Σεφέρη και από ποιες στιγμές της ζωής του δεν μπόρεσε να αποτυπώσει η βιογραφία σας;
Ρ.ΜΠ.:Δεν έχω στα χέρια μου κάποιον «απόρρητο φάκελο». Μερικές φορές είχα πρόσβαση σε στοιχεία που ανήκαν σε γνωστούς του Σεφέρη ή του κύκλου του, με τον όρο να μη γίνουν αναφορές στον ιδιωτικό βίο ανθρώπων που τότε βρίσκονταν εν ζωή. Και εννοείται ότι δεν ήταν δύσκολο να το τηρήσω, ούτε έχασε κάτι η αφήγηση ως αποτέλεσμα. Αντίθετα, υπήρχαν σημεία όπου ενδεικνυόταν κάποια διακριτικότητα εκ μέρους του βιογράφου. Για παράδειγμα, σχετικά με μια ερωτική περιπέτεια που του επέβαλε -ναι, σοβαρά!- η οικογένεια Σεφεριάδη, με σκοπό να τον αποσπάσει από τη Μαρώ πριν στεριώσει η σχέση τους. Αποφάσισα να μην προχωρήσω σε λεπτομέρειες, αφού μπορεί να ζούσε ακόμα μια ηλικιωμένη, πλέον, κυρία (σ.σ.: του την είχε γνωρίσει ο πατέρας του για να μην προχωρήσει ο Σεφέρης τη σχέση με τη μετέπειτα σύζυγό του) και δεν είχα κανένα δικαίωμα να τη φέρω σε δύσκολη θέση ύστερα από τόσα χρόνια. Και γύρω από τη δραστηριότητα του διπλωμάτη Σεφεριάδη σε σχέση με το Κυπριακό υπάρχουν αρκετά σημεία ακαθόριστα ακόμα, όχι όμως «σκοτεινά», όπως υπαινίσσονται μερικοί, γι’ αυτό είμαι βέβαιος.

G.: Ανάμεσα στον Σεφέρη τον ποιητή, τον δοκιμιογράφο, επιστολογράφο και τον διακεκριμένο, διπλωμάτη, Σεφεριάδη, ποιος ήταν ο Γιώργος που τους ένωνε όλους αυτούς και σε ποιες στιγμές;
Ρ.ΜΠ.:Αχ, αυτός είναι ο ήρωας της 600σέλιδης βιογραφίας! Δηλαδή, ο Γιώργος δεν ταυτίζεται ούτε με τον ποιητή, ούτε με τον διπλωμάτη, ούτε με το άτομο, αλλά και με τα τρία μαζί. Και για μένα το ενδιαφέρον της βιογραφίας έγκειται ακριβώς εκεί, μέσα στις διασταυρώσεις, στις αντιφάσεις και τις στιγμές έντασης μεταξύ τους. Σκεφτείτε το γνωστό σχήμα του «Υπηρέτη δύο αφεντάδων», όπως συχνά αποκαλούσε τον εαυτό του ο ποιητής. Δεν πιστεύω ότι τα κατάφερε ποτέ να συμφιλιώσει αυτές τις δύο ιδιότητες, εκτός, ίσως, από ελάχιστες στιγμές κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και όσο υπηρετούσε πρέσβης με ευθύνες για το Κυπριακό.

G.: Κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας στη Μεγάλη Βρετανία, πώς αξιολογούν οι συμπατριώτες σας την παρουσία του διπλωμάτη Σεφεριάδη; Ποιες ήταν οι πιο σημαντικές στιγμές του στο Λονδίνο;
Ρ.ΜΠ.: Είναι ένα ζήτημα το πώς τον εκτιμούσαν οι ομόλογοι διπλωμάτες στην Αγγλία. Από την επίσημη αλληλογραφία καταλαβαίνεις ότι τον θεωρούσαν αντάξιο συνομιλητή, ακόμα και όταν οι συζητήσεις γίνονται αιχμηρές, πάντα με αφορμή το Κυπριακό. Από τη δική του πλευρά, ο Σεφέρης θαύμαζε έως και ζήλευε την αρχαιομάθεια των «αντιπάλων» του στο Φόρεϊν Οφις, αφού κατά την εκτίμησή του οι Ελληνες συνάδελφοί του δεν έφταναν το ίδιο επίπεδο.

G.: Τι είδους «νίκες» του προηγήθηκαν οδηγώντας στο βραβείο Νόμπελ το 1963;
Ρ.ΜΠ.: Αναμφίβολα ωφέλησαν διάφορες γνωριμίες με Αγγλους λογοτέχνες, τους οποίους συνάντησε με αφορμή τον Β’ Π.Π. και τη βρετανική στρατιωτική και διπλωματική εμπλοκή στη μεταπολεμική Ελλάδα κατά τα επόμενα χρόνια, αλλά και αργότερα, όταν υπηρετούσε στο Λονδίνο, στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Αλλά, απ’ ό,τι κατάλαβα, έπαιξαν ρόλο και άλλες περιστάσεις που δεν έχουν άμεση σχέση με το έργο καθαυτό του βραβευμένου. Η επίσημη αναγόρευση περιέχει μια κάπως περίεργη αναφορά στο γεγονός ότι «ο Παλαμάς και ο Σικελιανός δεν ζουν πια» και δίνει να καταλάβουμε ότι η Σουηδική Ακαδημία είχε τύψεις που άργησε να τιμήσει «τη σημερινή Ελλάδα» στο πρόσωπο του Σεφέρη.

G.: Τι ρόλο έπαιξε ο έρωτας στη ζωή του; Ειδικά με τη μετέπειτα σύζυγό του, Μαρίκα Λόντου (Μαρώ Σεφέρη), η οποία αναγκάστηκε να διαλύσει τον γάμο της με τον ναύαρχο Ανδρέα Λόντο για να τον ακολουθήσει;
Ρ.ΜΠ.: Οι έρωτες του Σεφέρη υπήρξαν πάντοτε αντισυμβατικοί και ο ίδιος ήταν σαν να απέφευγε συστηματικά τον δεσμό του γάμου. Μόνο πιεσμένος από έσχατη ανάγκη, όταν επρόκειτο να φύγει από την Ελλάδα με την ελληνική κυβέρνηση, το 1940, πριν φτάσουν οι Γερμανοί, δέχτηκε να παντρευτεί με τη Μαρώ. «Γαμπρός μας», όπως γράφει χαρακτηριστικά στο ημερολόγιό του, «ο Χίτλερ». Αδιαφόρησε επιδεικτικά να αποκτήσει δικά του παιδιά, ενώ από την άλλη φερόταν πολύ τρυφερά στις κόρες της Μαρώς. Μπορεί να έπαιξε ρόλο η εμπειρία από τη δική του οικογένεια, και ιδιαίτερα οι σχέσεις του με έναν πατέρα (σ.σ.: ο διακεκριμένος ακαδημαϊκός, διπλωμάτης και λογοτέχνης Στυλιανός Σεφεριάδης), του οποίου το επίπεδο στην ποίηση δεν μπόρεσε ποτέ να φτάσει; Πάντως και στους τρεις μεγάλους έρωτές του -με τη Γαλλίδα πιανίστρια Ζακλίν στο Παρίσι, τη μουσικοκριτικό Λουκία Φωτοπούλου («Λου») και τη Μαρώ- φαινόταν να τον σαγηνεύει η αντιξοότητα της σχέσης, το ασυμβίβαστο με τα καθημερινά ήθη του τόπου και της εποχής. Η πρώτη είναι ξένη, την εποχή που ο Σεφέρης πασχίζει να βρει τη δική του ποιητική φωνή στη δική του γλώσσα και να αποκοπεί από τα γαλλικά πρότυπα, η δεύτερη ομοφυλόφιλη, η τρίτη και καλύτερη, παντρεμένη με δύο κόρες! Ποτέ δεν επιλέγει την εύκολη λύση, ούτε στην προσωπική ζωή, ούτε ως ποιητής, ούτε στη διπλωματική του καριέρα ◆

Φωτογραφίες: Μορφωτικό ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ, Φ.Α.Γ. Σεφέρη