Ο εμπνευστής του FireWatch στο tvxs / Φέτος δαπανήθηκε ποσό 48% μικρότερο από πέρυσι για την πυροπροστασία

Η έναρξη της θερινής περιόδου, συνεπάγεται πια τον φόβο των ανεξέλεγκτων πυρκαγιών. Αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή, να μας πει ο δημοσιογράφος τι έχει εισφέρει το εργαλείο αυτό αλλά και το αν προσφέρουν πράγματι κάτι ουσιαστικό οι πολυδιαφημισμένες από την κυβέρνηση  πλατφόρμες όπως το «posokanei».

O Θανάσης Τρομπούκης έχει μεγάλη εμπειρία στην εις βάθος έρευνα καθώς συμμετείχε στη διασυνοριακή έρευνα του ICIJ, Paradise Papers και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκε στη δημοσιογραφία δεδομένων (Data Journalism) στο πρόγραμμα LEDE του Columbia Journalism School στη Νέα Υόρκη με πλήρη υποτροφία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Ως πολίτες, εισπράτουμε τα οφέλη της ψηφιακής διακυβέρνησης; Τι έδειξε η έρευνα που έκανες τότε με αφορμή τις πυρκαγιές;  

Ζούμε όντως στην εποχή της «ψηφιακής διακυβέρνησης», γεγονός που σημαίνει ότι θεωρητικά, με το πάτημα ενός κουμπιού, θα έπρεπε να έχουμε απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα που προανέφερα. Κι όμως, ήταν αδύνατο να συγκεντρωθούν οι δημόσια διαθέσιμες πληροφορίες, οι οποίες είναι κατακερματισμένες σε διαφορετικές πλατφόρμες που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους. Ακολούθως, ήταν αδύνατο να απαντήσει κανείς στην ερώτηση πόσο κοστίζουν συνολικά τα έργα πυροπροστασίας ή πόσο κοστίζει η αντιμετώπιση μιας δασικής πυρκαγιάς.

Πέντε χρόνια μετά, κατάφερα να αναπτύξω μία πλατφόρμα που κάνει ακριβώς αυτό. Συγκεντρώνει όλα τα δημόσια διαθέσιμα δεδομένα που σχετίζονται με τις δασικές πυρκαγιές. Παρουσιάζει τόσο τις δημόσιες συμβάσεις, το κόστος τους και τον τρόπο ανάθεσής τους, όσο και τις αποφάσεις που δημοσιεύει συνολικά ο δημόσιος τομέας στη Διαύγεια. Ταυτόχρονα, παρουσιάζονται τα ενεργά μέτωπα, όπως ανακοινώνονται από την Πυροσβεστική, αλλά και δορυφορικές παρατηρήσεις που καταγράφουν θερμικές ανωμαλίες στο έδαφος.

Με ποιον τρόπο μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη και την αντιμετώπιση των πυρκαγιών που εντείνονται κάθε χρόνο;

Το FireWatch δεν είναι εργαλείο αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών. Είναι κατ’ εξοχήν ένα εργαλείο διαφάνειας, λογοδοσίας και ενημέρωσης για τα συμβάντα δασικών πυρκαγιών.

Απευθύνεται σε ευαισθητοποιημένους πολίτες, οι οποίοι πλέον μπορούν πολύ πιο εύκολα να εξετάσουν ποιες ενέργειες έχει κάνει ο δήμος τους, η περιφέρεια ή η κεντρική κυβέρνηση για να τους προστατεύσει από τις πυρκαγιές και, στη συνέχεια, να αναλάβουν δράση, να πιέσουν τους αντιπροσώπους τους και να αξιολογήσουν την πολιτική που εφαρμόζεται.

Απευθύνεται όμως και σε δημοσιογράφους, καθώς και σε οργανώσεις που θέλουν να αναλύσουν τις πολιτικές αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών.

Είπες σε πρόσφατη συνέντευξή σου ότι έχει δυσκολέψει το έργο σου το γεγονός ότι τα ελληνικά δημόσια δεδομένα έχουν ασυνέπειες. Θέλεις να μας το εξηγήσεις;

Τα δεδομένα είναι κατακερματισμένα σε διάφορες πλατφόρμες: στη Διαύγεια, στο ΚΗΜΔΗΣ, στο deiktesota.gov.gr, στην Πυροσβεστική κ.ά. Κάθε οργανισμός χρησιμοποιεί διαφορετική μεθοδολογία για την καταγραφή των δεδομένων.

Θα σου πω το πιο απλό παράδειγμα: υπάρχουν δημόσιοι φορείς που χρησιμοποιούν διαφορετικές ονομασίες των δήμων ή διαφορετική κωδικοποίησή τους. Άλλοι οργανισμοί χρησιμοποιούν ακόμη τους νομούς, ενώ άλλοι τις περιφερειακές ενότητες.

Στη Διαύγεια, η οποία κάποτε υπήρξε το πιο προοδευτικό μέτρο διαφάνειας και λογοδοσίας, είναι σχεδόν αδύνατο να βρει κανείς αυτό που ψάχνει. Αλλά ακόμη κι όταν το βρει, ενδέχεται οι πληροφορίες να περιέχουν σοβαρά λάθη.

Το ίδιο συμβαίνει και στις δημόσιες συμβάσεις. Θα περίμενε κανείς ότι θα υπάρχει ομοιομορφία στην περιγραφή του αντικειμένου κάθε σύμβασης. Η πραγματικότητα όμως είναι ότι κάθε φορέας περιγράφει τις ίδιες εργασίες χρησιμοποιώντας διαφορετικά CPV (Common Procurement Vocabulary – το Κοινό Λεξιλόγιο για τις Δημόσιες Συμβάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης).

Αυτό σημαίνει ότι χρειάστηκε να διαβάσω εκατοντάδες συμβάσεις για να κατανοήσω όλους τους πιθανούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να περιγράφεται μία σύμβαση που αφορά την πυροπροστασία.

Πρέπει, βέβαια, να αναγνωρίσουμε ότι τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει βήματα προς το «άνοιγμα» των δεδομένων. Θυμίζω ότι είμαστε η χώρα στην οποία δεν δόθηκε ποτέ ένα αναλυτικό σύνολο δεδομένων για τα κρούσματα και τους θανάτους κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Ωστόσο, παραμένουμε ακόμη πολύ πίσω στις πολιτικές ανοιχτών δεδομένων και διαφάνειας.

Υπάρχει καθαρή εικόνα σε σχέση με το τι έχει κάνει η κυβέρνηση για την πυροπροστασία; Πόσα ποσά έχουν δαπανηθεί για προσλήψεις, έργα και τι είδους έργα στην πραγματικότητα;

Δεν μπορούμε να πούμε με απόλυτη ακρίβεια πόσο δαπανά κάθε χρόνο η κυβέρνηση για εργασίες πυροπροστασίας. Όμως μπορούμε να κάνουμε μια εκτίμηση.

Για παράδειγμα, φέτος εκτιμάται ότι έχουν δαπανηθεί μέχρι στιγμής περίπου 110 εκατομμύρια ευρώ σε συμβάσεις με ιδιώτες (δεν προσμετρώνται οι διεθνείς συμβάσεις σε αυτό το ποσό), ποσό μειωμένο κατά περίπου 48% σε σχέση με πέρυσι.

Γνωρίζουμε ότι η πλειονότητα των συμβάσεων, περίπου το 77%, δίνεται με απευθείας ανάθεση. Γνωρίζουμε επίσης ότι η πλειονότητα των συμβάσεων κυμαίνεται κοντά στις 30.000 ευρώ, ποσό που αποτελεί το ανώτατο όριο μιας απευθείας ανάθεσης.

Δεν γνωρίζουμε πόσο έχουν κοστίσει οι εργασίες πυροπροστασίας που έχουν γίνει με ίδια μέσα των δήμων και της περιφέρειας, διότι δεν δημοσιεύουν πουθενά ημερολόγιο εργασιών.

Επίσης, δεν γνωρίζουμε εάν τα έργα που έχουν ανατεθεί έχουν υλοποιηθεί.

Άρα μπορούμε να πούμε ότι γνωρίζουμε πολλά περισσότερα απ’ ό,τι στο παρελθόν και ενδεχομένως η γνώση αυτή να εμπλουτιστεί περαιτέρω στο μέλλον.

Τι σημαίνει να κάνεις Data Journalism στην Ελλάδα σήμερα σε σχέση με άλλες χώρες της Δύσης;

Πλέον είναι πολύ πιο εύκολο να κάνεις μια έρευνα που στηρίζεται στην ανάλυση δεδομένων στην Ελλάδα σε σχέση, για παράδειγμα, με το 2018, όταν ξεκίνησα εγώ να εργάζομαι ως δημοσιογράφος δεδομένων.

Τότε, όταν απευθυνόμουν σε μία υπηρεσία ζητώντας να μου στείλουν, για παράδειγμα, ένα αρχείο excel, στην καλύτερη περίπτωση έστελναν pdf με δελτία τύπου και επεξεργασμένα δεδομένα, δηλαδή σε μία μορφή που δεν επέτρεπε την ανάλυσή τους.

Για να μη μιλήσω για τη σκανδαλώδη πολιτική του Υπουργείου Υγείας και του ΚΕΕΛΠΝΟ κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν δεν δημοσίευαν αναλυτικά, ανωνυμοποιημένα δεδομένα ανά δήμο και ανά ταχυδρομικό κώδικα για τα κρούσματα και τους θανάτους από Covid-19.

Σήμερα η εικόνα είναι καλύτερη. Από τη μία υπάρχουν πολύ περισσότερα δεδομένα και από την άλλη υπάρχει η Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά στη δημοσιογραφία δεδομένων.

Για παράδειγμα, το FireWatch δεν θα μπορούσα να το έχω αναπτύξει χωρίς τη συνεργασία με μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία με υποστήριξαν στην ανάπτυξη του front end.

Πλέον η δημοσιογραφία δεδομένων είναι πιο διαδεδομένη και στην Ελλάδα. Όλα τα μικρά ανεξάρτητα Μέσα Ενημέρωσης, όπως οι Reporters United, το Solomon, το MIIR, αλλά και ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός iMEdD, έχουν δημοσιογράφους δεδομένων στις ομάδες τους.

Παρατηρούμε όμως τα παραδοσιακά Μέσα Ενημέρωσης να αντιστέκονται ακόμη.

Πρόσφατα υπερπροβλήθηκε η πλατφόρμα σύγκρισης τιμών της Ελλάδας posokanei.gov.gr. Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται λόγος για μια πλατφόρμα που έρχεται να λύσει πρακτικά μας ζητήματα. Κατά πόσο έχουν βοηθήσει τους πολίτες οι πλατφόρμες αυτές, με δεδομένο πως αντιλαμβανόμαστε ότι κάποιες από αυτές δεν ενημερώνονται συχνά; Είναι σαν να ξεχάστηκαν με κάποιον τρόπο.

Υπάρχουν οι εφαρμογές, όπως το gov.gr, που πραγματικά έχουν θετικό αντίκτυπο στη ζωή μας, διότι έχουν βελτιώσει την επικοινωνία του πολίτη με το κράτος, και οι εφαρμογές τύπου posokanei.gov.gr, που, κατά τη γνώμη μου, χρησιμοποιούνται περισσότερο ως επικοινωνιακά εργαλεία παρά ως εργαλεία άσκησης πολιτικής.

Ο έλεγχος των τιμών των προϊόντων δεν θα έρθει από μία πλατφόρμα τύπου posokanei.gov.gr και αυτό είναι πλέον αποδεδειγμένο. Υπήρχε αντίστοιχη πλατφόρμα, το e-katanalotis, η οποία είχε την ίδια λειτουργικότητα, αλλά δεν κατάφερε να επηρεάσει τις τιμές στα σούπερ μάρκετ. Αντιθέτως, μετά τη δημοσίευση των δεδομένων στο e-katanalotis, οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται.

Αισθάνομαι ότι κάθε δύο ή τρεις μήνες ανακοινώνεται μια αντίστοιχη πλατφόρμα, η οποία κυριαρχεί στην ειδησεογραφία για κάποιες ημέρες και στη συνέχεια απαξιώνεται.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πλατφόρμα accidents.maps.gov.gr, στην οποία θα εμφανίζονταν σε χάρτη τα τροχαία ατυχήματα. Ανακοινώθηκε από τον Κωνσταντίνο Κυρανάκη όταν ήταν υφυπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, λειτούργησε για κάποιους μήνες και στη συνέχεια σταμάτησε η ενημέρωση των δεδομένων. Στο deiktesota.gov.gr, για παράδειγμα, τα δεδομένα αφορούν ακόμη το 2024.

Η κυβέρνηση θα μπορούσε, αντί να αναπτύσσει ακριβές πλατφόρμες, να δημοσιεύει όλα τα δεδομένα στο data.gov.gr, ώστε δημοσιογράφοι, ερευνητές και εταιρείες να αναπτύσσουν προϊόντα που θα αφορούν είτε στην ενημέρωση των πολιτών είτε στην κάλυψη αναγκών και στη βελτίωση της καθημερινότητάς τους.

Κοινώς, η λύση για όλα αυτά τα ζητήματα είναι η διαφάνεια και το άνοιγμα των δεδομένων και όχι η πολιτική επικοινωνία.