Οι επικές μάχες, τα μυθικά τέρατα και οι ηρωικοί λόγοι έχουν φυσικά πρωταγωνιστικό ρόλο. Υπάρχει όμως μια πολύ πιο καθημερινή πλευρά της εποχής που σπάνια βρίσκεται στο επίκεντρο: τι έτρωγαν οι άνθρωποι στον κόσμο του Οδυσσέα;
Παρότι η Οδύσσεια συντέθηκε αιώνες μετά την εποχή στην οποία τοποθετούνται τα γεγονότα που περιγράφει, οι αρχαιολόγοι έχουν καταφέρει να σχηματίσουν μια εντυπωσιακά λεπτομερή εικόνα της διατροφής στη Μυκηναϊκή Ελλάδα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, τον πολιτισμό που θεωρείται ότι αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης για τον ομηρικό κόσμο.
Οι πληροφορίες προέρχονται από πολλές διαφορετικές αρχαιολογικές πηγές: πήλινες πινακίδες γραμμένες σε Γραμμική Β, απανθρακωμένους σπόρους που διατηρήθηκαν επί χιλιάδες χρόνια, αγγεία στα οποία έχουν εντοπιστεί ίχνη τροφών και ποτών, ακόμη και οστά ζώων που απέμειναν από μεγάλα κοινά γεύματα.
Ψωμί, ελιές, φακές, σύκα, ελαιόλαδο, μέλι, ψάρια, αρνί και κρασί αποτελούσαν βασικά στοιχεία της διατροφής. Οι τεχνικές μαγειρέματος μπορεί να έχουν αλλάξει σημαντικά μέσα σε περισσότερα από 3.000 χρόνια, όμως αρκετές από τις γεύσεις παραμένουν εντυπωσιακά οικείες.
Ελαιόλαδο: Ο «θησαυρός» της Μυκηναϊκής Ελλάδας
Πολύ πριν το ελαιόλαδο γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης μεσογειακής κουζίνας, αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα προϊόντα της αρχαίας ελληνικής οικονομίας.
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β καταγράφουν το ελαιόλαδο μαζί με τα δημητριακά και το κρασί. Η χρήση του, μάλιστα, δεν περιοριζόταν στη μαγειρική.
Χρησιμοποιούνταν ως καύσιμο για λυχνάρια, συμμετείχε σε θρησκευτικές τελετουργίες, αποτελούσε συστατικό αρωμάτων και ήταν πολύτιμο εμπορικό προϊόν.
Αν ένας Μυκηναίος μεταφερόταν ξαφνικά σε μια σύγχρονη ελληνική κουζίνα, ένα μπουκάλι ελαιόλαδο θα ήταν πιθανότατα από τα πρώτα πράγματα που θα αναγνώριζε.
Σύκα, μέλι και κατσικίσιο τυρί
Ο συνδυασμός σύκων, μελιού και κατσικίσιου τυριού, που σήμερα μπορεί να εμφανίζεται ακόμη και σε μοντέρνα εστιατόρια και wine bars, έχει βαθιές ρίζες στη μεσογειακή διατροφή.
Τα σύκα υπήρχαν σε αφθονία και καταναλώνονταν είτε φρέσκα την εποχή της συγκομιδής είτε αποξηραμένα, ώστε να μπορούν να διατηρηθούν για μεγαλύτερο διάστημα.
Το μέλι ήταν η βασική φυσική πηγή γλυκιάς γεύσης πολύ πριν εμφανιστεί η επεξεργασμένη ζάχαρη, ενώ αναφορές σε τυριά συναντώνται στις πινακίδες της Γραμμικής Β.
Τα πρόβατα και οι κατσίκες είχαν επίσης καθοριστικό ρόλο στη μυκηναϊκή οικονομία, καθώς παρείχαν γάλα, κρέας αλλά και μαλλί.
Το ψωμί στο καθημερινό τραπέζι
Το ψωμί υπήρχε με διαφορετικές μορφές στα τραπέζια του αρχαίου ελληνικού κόσμου και αποτελούσε βασικό μέρος της καθημερινής διατροφής.
Το σιτάρι και το κριθάρι ήταν σημαντικές καλλιέργειες της Μυκηναϊκής περιόδου. Οι καρποί αλέθονταν και χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή ψωμιών και άλλων τροφών.
Το ψωμί δεν ήταν απαραίτητα το επίκεντρο του γεύματος. Χρησίμευε για να συνοδεύει τις υπόλοιπες τροφές, να απορροφά υγρά και να κάνει ένα απλό γεύμα περισσότερο χορταστικό.
Κριθάρι: Η καθημερινή τροφή των Μυκηναίων
Μπορεί κανείς να μη γράφει επικά ποιήματα για το κριθάρι, ωστόσο για τα συνηθισμένα νοικοκυριά αποτελούσε ένα από τα πιο αξιόπιστα τρόφιμα.
Ευδοκιμούσε στο ελληνικό κλίμα, μπορούσε να αποθηκευτεί για μεγάλο διάστημα και χρησιμοποιούνταν σε ψωμιά, χυλούς και απλά μαγειρευτά φαγητά.
Κριθάρι, ελαιόλαδο, κρεμμύδια, σκόρδο και αρωματικά βότανα αποτελούσαν ήδη μέρος της διατροφής γύρω από το Αιγαίο πολύ πριν οι ήρωες του Ομήρου ξεκινήσουν τις μυθικές περιπέτειές τους.
Οι φακές που «επιβίωσαν» για χιλιάδες χρόνια
Διαβάζοντας κανείς την Οδύσσεια, θα μπορούσε να πιστέψει ότι οι αρχαίοι Έλληνες περνούσαν μεγάλο μέρος της ζωής τους σε πλούσια συμπόσια. Τα αρχαιολογικά στοιχεία, ωστόσο, παρουσιάζουν μια πολύ πιο καθημερινή πραγματικότητα.
Οι φακές και άλλα όσπρια καλλιεργούνταν στην περιοχή του Αιγαίου ήδη επί χιλιάδες χρόνια.
Αποθηκεύονταν εύκολα, μαγειρεύονταν χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία και μπορούσαν να αποτελέσουν ένα χορταστικό γεύμα μαζί με λίγο ελαιόλαδο, ψωμί και εποχικά λαχανικά.
Οι φακές μπορεί να μην απέκτησαν πρωταγωνιστικό ρόλο στα ομηρικά έπη, πιθανότατα όμως βρίσκονταν πολύ συχνότερα στο πραγματικό τραπέζι των ανθρώπων.
Ψάρια από το Αιγαίο
Για έναν πολιτισμό που αναπτύχθηκε γύρω από το Αιγαίο, τα ψάρια και τα θαλασσινά ήταν μια αυτονόητη διατροφική επιλογή.
Αρχαιολογικά ευρήματα από μυκηναϊκούς οικισμούς δείχνουν ότι ψάρια και οστρακοειδή καταναλώνονταν τακτικά.
Ανάμεσα στα είδη των οποίων έχουν βρεθεί υπολείμματα περιλαμβάνονται η τσιπούρα, το μπαρμπούνι, ο ροφός και το λαβράκι.
Ορισμένα ψάρια καταναλώνονταν φρέσκα, ενώ άλλα παστώνονταν ή αποξηραίνονταν, ώστε να διατηρούνται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Αρνί στις μεγάλες γιορτές
Σε αυτό το σημείο η αρχαιολογία φαίνεται να συναντά τις περιγραφές του Ομήρου.
Στα ομηρικά συμπόσια συναντάμε συχνά ζώα που ψήνονται στη φωτιά. Τα οστά ζώων που έχουν βρεθεί σε μυκηναϊκά ανάκτορα και τελετουργικούς χώρους δείχνουν ότι τα μεγάλα κοινά γεύματα με ψητό κρέας αποτελούσαν πράγματι μέρος της κοινωνικής και θρησκευτικής ζωής.
Δεν επρόκειτο απαραίτητα για καθημερινή διατροφή. Το κρέας συνδεόταν περισσότερο με θρησκευτικές γιορτές, τελετές και σημαντικές συγκεντρώσεις.
Το αρνί ψημένο στη φωτιά, επομένως, θα μπορούσε κάλλιστα να βρίσκεται σε ένα εορταστικό «μενού» της εποχής.
Κρασί: Μια συνήθεια που άντεξε 3.000 χρόνια
Αν υπάρχει ένα προϊόν που μπορεί πραγματικά να χαρακτηριστεί διαχρονικό, αυτό είναι το κρασί.
Όταν τοποθετούνται χρονικά οι περιπέτειες της Οδύσσειας, η αμπελουργία είχε ήδη διαμορφώσει το ελληνικό τοπίο επί αιώνες.
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β καταγράφουν το κρασί μαζί με τα δημητριακά και το ελαιόλαδο ως ένα από τα σημαντικότερα αγροτικά προϊόντα της Μυκηναϊκής Ελλάδας.
Το κρασί υπήρχε τόσο στα μεγάλα συμπόσια και τις θρησκευτικές τελετές όσο και στην καθημερινότητα.
Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί ένα υποθετικό τραπέζι του 1200 π.Χ. δεν μοιάζει τόσο ξένο όσο θα περίμενε κανείς.
Περισσότερες από τρεις χιλιετίες άλλαξαν βασίλεια, γλώσσες, κοινωνίες και τρόπους μαγειρέματος. Ωστόσο, το ψωμί, το ελαιόλαδο, τα σύκα, το τυρί, τα όσπρια, το ψάρι, το αρνί και το κρασί εξακολουθούν να φέρνουν τους ανθρώπους γύρω από το ίδιο τραπέζι – όπως πιθανότατα συνέβαινε και στον κόσμο που ενέπνευσε την ιστορία του Οδυσσέα.
Πηγή:
