Για αιώνες οι άνθρωποι που θαυμάζουν, είτε από κοντά είτε μέσα από εικόνες, αυτό το μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς και σήμα-κατατεθέν της Αθήνας, μιλούν με θαυμασμό για την αρχιτεκτονική, τον διάκοσμο, τον συμβολισμό και την ιστορία του.
Πλέκουν δε το εγκώμιο των αρχιτεκτόνων του Παρθενώνα, του Ικτίνου και του Καλλικράτη, για την έξυπνη χρήση της Γεωμετρίας.
Η θεωρία που για χιλιάδες χρόνια συνοδεύει το αθηναϊκό μνημείο, υποστηρίζει πως οι ανεπαίσθητες καμπύλες που έχουν σμιλευτεί στο μάρμαρο, διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις, οι οποίες διαφορετικά θα είχαν καταστρέψει τις καθαρές γραμμές του Παρθενώνα.
Όμως τώρα, έρχεται ο καθηγητής Αλέν Γκοριελί του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, να μας πει να ξεχάσουμε ό,τι ξέραμε για τον εμβληματικό ναό που δεσπόζει πάνω από την Αθήνα.
Έπειτα από λεπτομερή έρευνα και πληθώρα μαθηματικών μοντέλων, ο Γκιορελί φέρεται να κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι οπτικές ψευδαισθήσεις που υποτίθεται ότι διορθώνουν οι καμπύλες είναι είτε ανοησίες, είτε πρακτικά αμελητέες. Με απλά λόγια ο Βέλγος μαθηματικός μας λέει πως οι ίδιες οι οπτικές ψευδαισθήσεις, είναι μια παραίσθηση.
Για όλα φταίει ο Βιτρούβιος;
Στη μελέτη του, ο Γκοριελί εντοπίζει τις ρίζες του μύθου στον Ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό του 1ου αιώνα Βιτρούβιο, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα 400 χρόνια μετά την κατασκευή του.
Η περιγραφή του Βιτρούβιου υιοθετήθηκε από αρχιτεκτονικά βιβλία και με το πέρασμα των χρόνων εδραιώθηκε ως αδιαμφισβήτητο γεγονός. Τα σημερινά chatbot τεχνητής νοημοσύνης εξακολουθούν να αναπαράγουν την ίδια ιστορία. «Πιστεύω πραγματικά ότι μπορεί να είναι ο παλαιότερος μύθος που έχουμε», δήλωσε σύμφωνα με τον Guardian ο Γκοριελί, «εκτός από τη θρησκεία».
Ένας κοινός ισχυρισμός που αμφισβητεί ο μαθηματικός αφορά τη βάση του μνημείου. Οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι πλευρές της βάσης δεν είναι οριζόντιες, αλλά σχηματίζουν ένα ελαφρύ τόξο που ανυψώνεται κατά 6 εκατοστά στο κέντρο. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, αυτό διορθώνει μια ψευδαίσθηση που θα έκανε τη βάση να φαίνεται σαν να «βουλιάζει» στο μέσο της.
Τα σενάρια για τις οπτικές ψευδαισθήσεις
Οι κίονες του εμβληματικού Παρθενώνα. Πηγή: Unsplash
Το φαινόμενο της υποχώρησης έχει αποδοθεί σε δύο πιθανά παιχνίδια του φωτός. Το πρώτο ισχυρίζεται ότι οι μεγάλες οριζόντιες γραμμές απλώς φαίνονται να καμπυλώνουν προς τα κάτω στη μέση, αλλά ο Γκοριελί δεν βρήκε καμία απόδειξη για αυτό.
Το δεύτερο σενάριο υποστηρίζει ότι οι μαρμάρινοι κίονες του Παρθενώνα δημιουργούν την οπτική ψευδαίσθηση. Αυτό βασίζεται στην λεγόμενη οπτική απάτη Χέρινγκ, όπου παράλληλες γραμμές σε μια δισδιάστατη επιφάνεια μπορούν να φαίνονται καμπυλωμένες, όταν τις τέμνουν άλλες γραμμές.
Όμως η οπτική απάτη του Χέρινγκ είναι εντονότερη όταν οι τεμνόμενες γραμμές σχηματίζουν οξείες γωνίες. Οι κίονες στον Παρθενώνα είναι υπερβολικά κατακόρυφοι για να προκαλέσουν την ψευδαίσθηση, ενώ δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι αυτό λειτουργεί καν σε τρεις διαστάσεις, σύμφωνα με τον Γκοριελί.
Ένας άλλος ισχυρισμός είναι ότι οι καμπυλώσεις στους κίονες του Παρθενώνα, διορθώνει μια οπτική απάτη που θα τους έκανε να φαίνονται πολύ στενοί στη μέση. Και πάλι, ο Γκοριελί δεν βρήκε καμία απόδειξη για αυτή την ψευδαίσθηση. Επιπλέον, οι κίονες του Παρθενώνα παρουσιάζουν καμπύλη μόλις 18 χιλιοστών, η οποία είναι σχεδόν ανεπαίσθηση στις συνηθισμένες αποστάσεις από τις οποίες κάποιος βλέπει το μνημείο.
Τι είχαν στο μυαλό τους Ικτίνος και Καλλικράτης
Ο ναός του Παρθενώνα στην Ακρόπολη. Πηγή: Unsplash
Ο Γκοριελί, ο οποίος αξιολογεί και απορρίπτει άλλες υποτιθέμενες «οπτικές διορθώσεις» στη μελέτη του, παραδέχεται ότι «μπήκε σε βαθιά νερά» για να συγκεντρώσει όλα τα στοιχεία. Υποπτεύεται ότι οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα είχαν άλλους λόγους για αυτά τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά.
Η καμπυλότητα της βάσης ίσως να εμπόδιζε τη συσσώρευση λιμναζόντων υδάτων από τη βροχή και οι ελαφρώς καμπυλωμένοι κίονες μπορεί απλώς να φαντάζαν πιο φυσικοί και εικαστικά ευχάριστοι στους αρχαίους Έλληνες, όπως χαρακτηριστικά γράφει στο περιοδικό Royal Society Open Science.
Πώς γίνεται όμως μια θεωρία να αντέχει για 2.000 χρόνια χωρίς κανείς -μέχρι σήμερα- να την έχει αμφισβητήσει; Απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν έχει δοθεί, με τον Γκιορελί πάντως να εικάζει πως για την επικράτηση αυτού του μύθου κατά πάσα πιθανότητα ευθύνεται η αντίληψη που υπάρχει παγκοσμίως για την αρχαία Ελλάδα, ότι πρόκειται για έναν εξαιρετικά σοφό και ευφυή πολιτισμό.
«Αμφισβητήστε αυτά που βλέπετε»
Ο Γκιορελί κλείνει τη δημοσίευσή του με έναν τουλάχιστον ασυνήθιστο τρόπο για ακαδημαϊκή μελέτη. Καλεί όσους διαβάσουν το κείμενό τους, να κάνουν μια βόλτα στην πόλη. «Εμπιστευτείτε τα δικά σας μάτια, αμφισβητήστε αυτά που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών ψευδαισθήσεων ευσταθεί», συμβουλεύει.
Πάντως ο Βέλγος μαθηματικός φαίνεται πως δεν είναι ο μόνος που αμφισβητεί θεωρίες του Βιτρούβιου. Με αφορμή τη μελέτη του Γκιορελί, ο καθηγητής ιστορίας της κλασικής αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, Φρανκ Σάλμον, είπε πως «ορισμένοι ειδικοί είναι από καιρό επιφυλακτικοί με τις θεωρίες του Βιτρούβιου, αναγνωρίζοντας τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν χρησιμοποιείται το κείμενό του ως είδος Βίβλου για την ερμηνεία των αρχιτεκτονικών πρακτικών στην Ελλάδα αιώνες πριν από την εποχή του, αλλά και την απώλεια των πολλών ελληνικών κειμένων για τη ναοδομία, τα οποία ισχυρίστηκε ότι είχε διαβάσει όταν προετοίμαζε το δικό του έργο».
Greece
