Τα παράδοξα της αχαλίνωτης αγοράς ενέργειας

Ελένη Γήρα

Τη ρήση των Μαρξ και Ένγκελς για τον μάγο που απελευθέρωσε περισσότερες δυνάμεις από όσες μπορούσε να ελέγξει θυμίζει η εικόνα που έχει δημιουργηθεί στην Ελλάδα (αλλά και διεθνώς) στο πεδίο της «αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας».

Δεκαετίες παρεμβάσεων από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα εθνικά κράτη για την «απελευθέρωση» ενός κλάδου που μεταπολεμικά αποτελούσε κρατικό μονοπώλιο, λειτουργώντας όχι βεβαίως εκτός αγοράς αλλά ως υποστηρικτικό πλαίσιο της καπιταλιστικής αναπαραγωγής και προσφέροντας ως εκ τούτου έναν βαθμό προβλεψιμότητας και σταθερότητας και στα νοικοκυριά, έχουν οδηγήσει σε τεράστια εισροή κεφαλαίων και μια χαοτική, άναρχη ανάπτυξη, που αυξάνει το κόστος και επιβαρύνει το περιβάλλον, στο όνομα του οποίου υποτίθεται πως συντελείται η πράσινη μετάβαση.

Έχοντας παραλάβει τα θεμέλια από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ, που στο πλαίσιο του τρίτου μνημονίου δημιούργησε το χρηματιστήριο ενέργειας, επιτάχυνε το άνοιγμα της λιανικής αγοράς και «έστησε» τον ανταγωνισμό της ΔΕΗ, υποχρεώνοντάς την μέσω των δημοπρασιών ΝΟΜΕ να πουλάει ρεύμα στους ανταγωνιστές της σε τιμές κάτω του κόστους και να περιορίσει το μερίδιό της στη λιανική κάτω από το 50% (τόσο… ελεύθερη αγορά), η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας ήρθε να χτίσει το σημερινό τοπίο της αχαλίνωτης κερδοσκοπίας, που ακυρώνει ακόμα και ορισμένα πράγματι θετικά αποτελέσματα, όπως η αυξημένη διείσδυση των ΑΠΕ στο μείγμα ηλεκτροπαραγωγής.

Έτσι, επτά χρόνια μετά έχει δημιουργηθεί ένα παράδοξο στην πραγματικότητα, «λογικό» στο πλαίσιο του καπιταλισμού, τοπίο:

1) Διαφορετικές εταιρείες λιανικής διαγκωνίζονται για να πουλήσουν το ίδιο ακριβώς προϊόν, το ηλεκτρικό ρεύμα. Όσες διαθέτουν και μονάδες παραγωγής μπορούν ευκολότερα να αντισταθμίσουν την πίεση στη λιανική από τα κέρδη στη χονδρική, με αποτέλεσμα κάθε κρίση να επιταχύνει τη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση της αγοράς σε λίγους πανίσχυρους παίκτες, κατά το πρότυπο των τηλεπικοινωνιών.

2) Η άναρχη ανάπτυξη των ΑΠΕ, κυρίως των φωτοβολταϊκών, οδηγεί σε γιγαντιαίες περικοπές «πράσινης» ενέργειας που στο πρώτο οκτάμηνο του 2026 άγγιξαν το 8,1%. Αλλά και σε ένα άλλο φαινόμενο: Οι τιμές του ρεύματος να μηδενίζουν ή και γυρνούν αρνητικές (!) το μεσημέρι, λόγω υπερπαραγωγής ΑΠΕ, και εκτοξεύονται το βράδυ, όταν αυξάνεται η παραγωγή από το ακριβό αέριο – είναι ενδεικτικό ότι στις 16 Αυγούστου από το μηδέν έφτασαν στα 205,7 ευρώ/MWh.

3) Ο πράγματι ρυπογόνος λιγνίτης, που όμως αποτελούσε εγχώριο καύσιμο και καταναλωνόταν λίγα χιλιόμετρα από το σημείο εξόρυξής του, οδηγείται στην κατάργηση στο όνομα του κλίματος, την ώρα που καραβιές ορυκτού (κατ’ ευφημισμόν φυσικού) αερίου φτάνουν από τις ΗΠΑ, διασχίζοντας Ατλαντικό και Μεσόγειο, με ό,τι αυτό σημαίνει για το περιβάλλον. Το κόστος της λιγνιτικής παραγωγής εκτοξεύεται λόγω της επιβάρυνσης από το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ, καθιστώντας την ασύμφορη, την ώρα που για άλλες ρυπογόνες δραστηριότητες (τσιμεντοβιομηχανίες, διυλιστήρια) προβλέπεται ευνοϊκότερη μεταχείριση, με δωρεάν δικαιώματα εκπομπών αλλά και ενισχύσεις για τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα.

4) Παρά την αυξανόμενη διείσδυση των ΑΠΕ, το φυσικό αέριο εξακολουθεί συχνά να καθορίζει τη χονδρεμπορική τιμή και να φουσκώνει έμμεσα τους λογαριασμούς μέσω πρόσθετων χρεώσεων, όπως οι Λογαριασμοί Προσαυξήσεων, που συνδέονται μεταξύ άλλων με την εξισορρόπηση και την ευστάθεια του συστήματος.

5) Η πολλά υποσχόμενη αποθήκευση καθυστερεί, ενώ η μαζική ανάπτυξή της αναμένεται να συμπιέσει ταχύτατα τα κέρδη των επενδυτών, μειώνοντας τις διαφορές μεταξύ φθηνών και ακριβών ωρών από τις οποίες προσδοκούν να κερδίσουν. Η προοπτική αυτής της ταχείας συρρίκνωσης των αποδόσεων κάνει τις τράπεζες πιο επιφυλακτικές ως προς τη χρηματοδότηση τέτοιων αναγκαίων μονάδων.

6) Ενώ η πράσινη μετάβαση παρουσιάζεται ως ευκαιρία εκδημοκρατισμού της ενέργειας, η ανάπτυξη των ΑΠΕ παραμένει προσανατολισμένη στις μεγάλες επιχειρηματικές επενδύσεις, με την αυτοπαραγωγή να συναντά τεράστια εμπόδια όπως η έλλειψη διαθέσιμου ηλεκτρικού χώρου, οι δυσκολίες σύνδεσης στο δίκτυο και η ανεπαρκής χρηματοδοτική στήριξη των μικρών παραγωγών και των ενεργειακών κοινοτήτων. Παράλληλα το σαρωτικό κύμα περικοπών παραγωγής και μηδενικών και αρνητικών τιμών πιέζει ασφυκτικά τα έσοδα των μικρομεσαίων παραγωγών, που πωλούν τις μονάδες τους σε μεγάλους ομίλους πριν «κοκκινίσουν» τα δάνειά τους.

7) Η διείσδυση των ΑΠΕ απαιτεί τεράστιες επενδύσεις στα δίκτυα μεταφοράς και διανομής, που καλούνται να πληρώσουν σε μεγάλο βαθμό οι καταναλωτές μέσω των ρυθμιζόμενων χρεώσεων. Μόνο ο ΑΔΜΗΕ σχεδιάζει επενδύσεις περίπου έξι δισ. ευρώ για την τετραετία 2026-2029.

8) Όσο προχωρούν οι ΑΠΕ και η αποθήκευση τόσο θα περιορίζονται οι ώρες λειτουργίας των μονάδων φυσικού αερίου, που όμως θα παραμένουν αναγκαίες όταν δεν υπάρχει επαρκής ήλιος και άνεμος. Σύντομα θα τεθεί θέμα αποζημίωσης διαθεσιμότητας, με τους καταναλωτές να πληρώνουν τις μονάδες αερίου όχι για να παράγουν, αλλά για να είναι διαθέσιμες σε ώρα ανάγκης!

9) Οι υψηλές τιμές του ρεύματος λειτουργούν αποτρεπτικά για τον εξηλεκτρισμό της καπιταλιστικής οικονομίας, που θα μπορούσε να συμβάλει στην καλύτερη αξιοποίηση της φθηνής πράσινης ενέργειας και στη συγκράτηση των τιμών, δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο. Παράλληλα, ειδικά στην Ελλάδα, ο ρυπογόνος τομέας των μεταφορών παραμένει εξαρτημένος από τα ορυκτά καύσιμα, την ώρα που τις μεσημεριανές ώρες έχουμε περίσσεια ηλεκτρικής ενέργειας. Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη διάλυση του σιδηροδρόμου και κινήσεις όπως η σχεδιαζόμενη αποξήλωση του δικτύου τρόλεϊ.

Υπάρχει ανάγκη για κεντρικά σχεδιασμένη και δημοκρατικά οργανωμένη ηλεκτροπαραγωγή, έξω από τα δεσμά του κέρδους

10) Εν τέλει ο ηλεκτρισμός υπενθυμίζει διαρκώς ότι αποτελεί ένα φυσικό μονοπώλιο, που επιχειρείται να χωρέσει στον στενό κορσέ της αγοράς. Γι’ αυτό και κάθε παρέμβαση για να αντιμετωπιστούν οι δυσλειτουργίες σε έναν κρίκο της αλυσίδας δημιουργεί νέες ανισορροπίες στους υπόλοιπους, απαιτώντας διαρκώς νέες ρυθμίσεις, επιδοτήσεις και μηχανισμούς αποζημίωσης. Έτσι, η περίφημη «ελεύθερη αγορά» ηλεκτρικής ενέργειας καταλήγει να χρειάζεται ολοένα περισσότερες κρατικές παρεμβάσεις για να μπορεί απλώς να λειτουργεί. Η ίδια η παραγωγή λοιπόν θέτει επί τάπητος την ανάγκη για κεντρικά σχεδιασμένη και δημοκρατικά οργανωμένη ηλεκτροπαραγωγή, έξω από τα δεσμά του κέρδους, που θα αξιοποιεί όλες τις διαθέσιμες τεχνολογίες με τον βέλτιστο για το περιβάλλον και τους καταναλωτές τρόπο. Θέτει, δηλαδή, επί τάπητος το ζήτημα του σοσιαλισμού – κομμουνισμού.

«Πράσινο» φως στους ιδιώτες

Στη μακρινή δεκαετία του 1980 η δημόσια τότε ΔΕΗ ήταν πρωτοπόρα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τοποθετώντας μικρές πειραματικές ανεμογεννήτριες, όπως στη Σκύρο. Τη δεκαετία του ΄90, περίοδο αντιδραστικής καπιταλιστικής ανασυγκρότησης απαγορεύτηκε στη ΔΕΗ να επενδύει στις ΑΠΕ (που τότε είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται), όπου επιτράπηκε να μπαίνουν μόνο ιδιωτικές εταιρείες και μάλιστα με εξαιρετικά ευνοϊκό πλαίσιο. Οι ΑΠΕ χρησιμοποιήθηκαν ως μέσο για να μπουν οι ιδιώτες στην παραγωγή ενέργειας, που μέχρι τότε ήταν αποκλειστικά υπόθεση της κρατικής ΔΕΗ. Τα όμορφα λόγια περί «πράσινης ενέργειας» απλά συγκάλυπταν το πλάνο ιδιωτικοποίησης.

Από τότε, όλες οι κυβερνητικές επιλογές για την ενέργεια (της σημερινής κυβέρνησης και των παλιότερων) καθορίζονται από τον βασικό στόχο της προώθησης της κερδοφορίας μονοπωλιακών ομίλων (εγχώριων ή πολυεθνικών) και της αρπαχτικής ιδιωτικοποίησης. Αποκαλυπτικός είναι ο τρόπος που η κυβέρνηση Μητσοτάκη έσπευσε να κλείσει τις λιγνιτικές μονάδες της ΔΕΗ (που βεβαίως είναι ρυπογόνες, ενώ παράγουν και μεγάλες ποσότητες CO2, αερίου του θερμοκηπίου), ακόμα και τις υπερσύγχρονες όπως τη μονάδα Πτολεμαΐδα 5 που δεν πρόλαβε καλά – καλά να λειτουργήσει. Τις έκλεισε πολύ νωρίτερα και από τη Γερμανία, πριμοδοτώντας την είσοδο του ορυκτού («φυσικού») αερίου (εισαγόμενου και πολύ πιο ακριβού), ειδικά στη μορφή του υγροποιημένου (LNG) για να σπρώξει την εισβολή ενεργειακών αρπακτικών. Είναι τρομερή κοροϊδία να κλείνεις τον λιγνίτη (ο οποίος τώρα καίγεται σε μονάδες στη Βόρεια Μακεδονία, λίγο βορειότερα από τα ανενεργά εργοστάσια της ΔΕΗ) και να προωθείς το αέριο, επίσης καύσιμο υδρογονανθράκων. Και είναι ακόμα πιο τρομερό να κάνεις υποτίθεται «πράσινη πολιτική» σπέρνοντας με τον πιο ασύδοτο τρόπο βιομηχανικές και υπερσυγκεντρωμένες (τόσο χωρικά όσο και ιδιοκτησιακά) ΑΠΕ και την ίδια ώρα να προωθείς τις πολύ επικίνδυνες εξορύξεις στη θάλασσα, που θα αποδώσουν (αν αποδώσουν…) πολλά χρόνια αργότερα, όταν τα ορυκτά καύσιμα θα πρέπει να έχουν περιοριστεί δραστικά ή και εξοβελιστεί…

Γιάννης Ελαφρός

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΡΙΝ που κυκλοφόρησε 17-18 Οκτωβρίου

Πηγή – Prin

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy