Read More
Του
Κωνσταντίνου Ζαχαρίου
Η Κύπρος έχει δημοσιονομικό χώρο. Τα πλεονάσματα παραμένουν υψηλά, το δημόσιο χρέος μειώνεται και οι βασικοί δείκτες βελτιώνονται. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς αξιοποιείται: μετατρέπεται σε καλύτερη παιδεία, κοινωνική πολιτική, φροντίδα για τους ηλικιωμένους και προετοιμασία απέναντι στην κλιματική κρίση ή μένει καλός αριθμός στους πίνακες;
Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της έκθεσης της Κομισιόν για την Κύπρο, στο πλαίσιο του εαρινού εξαμήνου 2026. Η Επιτροπή αναγνωρίζει τη θετική εικόνα, αλλά δείχνει ότι πίσω από τα πλεονάσματα παραμένουν αδυναμίες στις δαπάνες, στη φορολογία, στη μακροχρόνια φροντίδα, στην εκπαίδευση και στην κλιματική προσαρμογή.
Καλοί αριθμοί, δύσκολα ερωτήματα
Σύμφωνα με την Κομισιόν, το 2025 η Κύπρος κατέγραψε πλεόνασμα 3,4% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος υποχώρησε κάτω από το 60% για πρώτη φορά από το 2009, στο 55% του ΑΕΠ. Το πλεόνασμα ήταν χαμηλότερο από το 4,1% του 2024, αλλά παρέμεινε υψηλό λόγω της καλής πορείας της οικονομίας και των αυξημένων φορολογικών εσόδων.
Οι προβλέψεις δείχνουν συνέχιση της ίδιας πορείας. Η Κύπρος αναμένεται να πετύχει πλεόνασμα 2,1% του ΑΕΠ το 2026 και 2,5% το 2027, ενώ το δημόσιο χρέος προβλέπεται να μειωθεί στο 50,4% και στο 45,5% αντίστοιχα. Τα στοιχεία δίνουν στο κράτος περιθώρια κινήσεων, κάνοντας πιο πιεστικό το ερώτημα αξιοποίησης των πόρων.
Παιδεία και καινοτομία στο περιθώριο
Η Κομισιόν εστιάζει στη σύνθεση των δημοσίων δαπανών. Η κοινωνική προστασία υπερβαίνει το 30%, ενώ υγεία, γενικές δημόσιες υπηρεσίες και εκπαίδευση ξεπερνούν η καθεμία το 10%. Μετά το ΓεΣΥ, οι δαπάνες υγείας αυξήθηκαν σημαντικά. Αντίθετα, πιο συγκρατημένες ήταν οι αυξήσεις σε στέγαση, μεταφορές, περιβάλλον, εκπαίδευση και άμυνα.
Το σημείο για την εκπαίδευση είναι από τα πιο ανησυχητικά. Η Κομισιόν καταγράφει ότι οι βασικές δεξιότητες των μαθητών στην Κύπρο συγκαταλέγονται στις πιο προβληματικές στην ΕΕ, με υστέρηση και στις ψηφιακές και πολιτικές δεξιότητες. Χωρίς ουσιαστική αναβάθμιση της Παιδείας δεν μπορεί να υπάρξει παραγωγική αναβάθμιση, κοινωνική κινητικότητα ή πραγματική ανταγωνιστικότητα.
Την ίδια ώρα, οι δαπάνες για επικοινωνίες και Έρευνα και Ανάπτυξη παραμένουν στάσιμες, στερώντας ώθηση από την καινοτομία, τη διαφοροποίηση του παραγωγικού μοντέλου και τις καλύτερες θέσεις εργασίας.
Φορολογική εξάρτηση από τις επιχειρήσεις
Στο φορολογικό πεδίο, η Κύπρος βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη φορολογία εταιρικού εισοδήματος, ενώ η συνολική φορολογική επιβάρυνση, μαζί με τις υποχρεωτικές εισφορές, ανήλθε το 2025 στο 36,7% του ΑΕΠ, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ. Η φορολογική επιβάρυνση στην εργασία ήταν 26,4%, έναντι 40% στην ΕΕ. Το ζητούμενο δεν είναι νέα βάρη στους εργαζομένους και τα νοικοκυριά, αλλά πιο δίκαιη κατανομή των φορολογικών εσόδων.
Οι φόροι εταιρικού εισοδήματος αντιστοιχούν περίπου στο 20% των φορολογικών εσόδων, έναντι 8% στην ΕΕ. Παρά την αύξηση του εταιρικού συντελεστή από 12,5% σε 15% από το 2026, η Κομισιόν εκτιμά ότι η εξάρτηση θα συνεχιστεί. Ο κίνδυνος είναι σαφής: τα εταιρικά έσοδα είναι πιο ευμετάβλητα και εκτεθειμένα στον διεθνή φορολογικό ανταγωνισμό.
Μέρος της δημοσιονομικής άνεσης στηρίζεται σε έσοδα που δεν μπορούν να θεωρούνται δεδομένα. Την ίδια ώρα, άλλες πηγές παραμένουν υποαξιοποιημένες, όπως η φορολογία ακίνητης ιδιοκτησίας, μόλις στο 1,7% των φορολογικών εσόδων, έναντι 4,6% στην ΕΕ.
Η γήρανση έρχεται, η φροντίδα λείπει
Ένα από τα βαρύτερα ζητήματα είναι το κόστος της γήρανσης. Οι σχετικές δαπάνες προβλέπεται να αυξηθούν κατά περίπου 2 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ έως το 2040, φθάνοντας περίπου στο 23% του ΑΕΠ, και κατά επιπλέον 1,5 μονάδα έως το 2070. Η αύξηση προέρχεται κυρίως από συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη.
Οι δημόσιες συνταξιοδοτικές δαπάνες προβλέπεται να φθάσουν γύρω στο 12% του ΑΕΠ κοντά στο 2070, ενώ η συμμετοχή σε συμπληρωματικά σχέδια παραμένει περιορισμένη.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η μακροχρόνια φροντίδα. Οι δημόσιες δαπάνες προβλέπονται μόλις στο 0,2% του ΑΕΠ το 2025, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 1,7%. Η χαμηλή δαπάνη δεν σημαίνει μικρές ανάγκες. Σημαίνει υποαναπτυγμένο σύστημα και μεταφορά του βάρους στις οικογένειες, στους ηλικιωμένους, στις γυναίκες που συχνά αναλαμβάνουν άτυπα τη φροντίδα και σε ευάλωτους ανθρώπους χωρίς επαρκή στήριξη.
Θεσμικά κενά και κλιματικός λογαριασμός
Η Κομισιόν καταγράφει αδυναμίες και στο εθνικό δημοσιονομικό πλαίσιο, με αναφορά στο Δημοσιονομικό Συμβούλιο. Το Συμβούλιο χαρακτηρίζεται μικρός θεσμός με πολλές αρμοδιότητες, περιορισμένο προσωπικό και δυσκολίες προσέλκυσης στελεχών. Υπάρχουν επίσης προβλήματα πρόσβασης σε πληροφορίες, λόγω μη τυποποιημένων δεδομένων.
Παράλληλα, οι αναθεωρήσεις δαπανών παραμένουν αποσπασματικές και δεν ενσωματώνονται σταθερά στον προϋπολογισμό. Έτσι, το κράτος δεν διαθέτει επαρκή εργαλεία για να αξιολογεί πού πιάνουν τόπο οι δημόσιοι πόροι.
Σημαντικό μέρος της έκθεσης αφορά και την κλιματική αλλαγή. Το Υπουργείο Οικονομικών έχει αρχίσει να αξιολογεί τους μακροδημοσιονομικούς κινδύνους, ωστόσο η Κομισιόν σημειώνει ότι η πρόοδος στην προσαρμογή παραμένει περιορισμένη και η σχετική νομοθεσία πρέπει ακόμη να εφαρμοστεί.
Οι πυρκαγιές στην περιοχή της Λεμεσού τον Ιούλιο του 2025 είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Προκάλεσαν πρόσθετο κόστος περίπου 100 εκατ. ευρώ, δηλαδή 0,3% του ΑΕΠ, για πυρόσβεση και μέτρα στήριξης. Η κλιματική κρίση έχει ήδη λογαριασμό και όσο καθυστερεί η προσαρμογή, τόσο ακριβότερος θα γίνεται.
Η εικόνα είναι καθαρή. Η Κύπρος έχει καλά δημοσιονομικά στοιχεία, αλλά δεν έχει την πολυτέλεια να επαναπαύεται. Τα πλεονάσματα και η μείωση του χρέους είναι χρήσιμα μόνο εάν μεταφραστούν σε δημόσιες επενδύσεις, καλύτερη παιδεία, ισχυρό κοινωνικό κράτος, επαρκή φροντίδα για τους ηλικιωμένους και σοβαρή κλιματική προετοιμασία.
Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν πόροι. Η εικόνα της οικονομίας δείχνει ότι υπάρχουν. Το ερώτημα είναι αν θα αξιοποιηθούν προς όφελος της κοινωνίας ή αν θα παραμείνουν ακόμη ένα επιχείρημα δημοσιονομικής αυτοϊκανοποίησης, την ώρα που οι ανάγκες των πολιτών μεγαλώνουν.
