Ένας «Ριζοσπάστης Εβραίος» στο Φεστιβάλ Αθηνών / Ο Ούντι Αλόνι μιλά στο tvxs για την Παλαιστίνη, την τέχνη και τη λογοκρισία

Σήμερα 27 και 29 Ιουνίου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας, παρουσιάζει το έργο «Ένας Ριζοσπάστης Εβραίος – A Self-Portrait of a Remnant». Η περφόρμανς εντάσσεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών αν και όπως λέει ο καλλιτέχνης στη συνέντευξη που ακολουθεί δεν έχει πληρωθεί για τις δύο αυτές παραστάσεις.

«Ανάμεσα σε αυτές τις δύο μορφές — τον Τζουλιάνο Μερ-Χαμίς, τον παλαιστίνιο σύντροφο και φίλο που δολοφονήθηκε το 20011 και τη μητέρα μου — εκτείνεται ολόκληρο το τόξο του έργου: ανάμεσα στην τέχνη και τη βία, ανάμεσα στο εβραϊκό τραύμα και το παλαιστινιακό σώμα» λέει στη συνέντευξη που ακολουθεί στη οποία εξηγεί ποιο είναι το κόστος των καλλιτεχνών που επιμένουν να μιλούν για τη γενοκτονία.

Η παράσταση είναι μια ιδιότυπη συνάντηση κινηματογράφου και ζωντανής περφόρμανς που εκτυλίσσεται επί σκηνής με τη μορφή ενός διαλόγου ανάμεσα στον Αλόνι και έναν ηθοποιό (Δημήτρη Τσίκλης). Ταυτόχρονα από την σκηνή θα περάσουν ο Γερμανός ηθοποιός Sebastian Koch, ο εβραίος και επίσης αντισιωνιστής διανοούμενος Σάββας Μιχαήλ ο διασώστης και ακτιβιστής Ιάσονας Αποστολόπουλος, η δημοσιογράφος και στιχουργός Φωτεινή Λαμπρίδη ενώ στη συζήτηση με το κοινό που θα ακολουθήσει μετά την προβολή της ταινίας Local Angel θα συμμετάσχει ο Παλαιστίνιος ράπερ Tamer Nafar.

Τι σημαίνει για εσάς η συμμετοχή στο Φεστιβάλ Αθηνών και πώς προέκυψε;

Υπάρχει μια μακρά ιστορία αγάπης ανάμεσα στους Αθηναίους και σε μένα. Ξεκινά από την πρώτη φορά που προβλήθηκε ταινία μου στο πλαίσιο του The Library Residency στην Αθήνα, πριν από πολλά χρόνια, συνεχίστηκε με τη συμμετοχή μου στην προέκταση του προγράμματος στη Λέσβο, μετά με το αφιέρωμα στο έργο μου στον κινηματογράφο New Star Cinema, με διαλέξεις εδώ για τον Έντουαρντ Σαΐντ και με μια ενδιαφέρουσα περίοδο στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας στη Θεσσαλονίκη. Είμαι λοιπόν συνδεδεμένος με αυτόν τον τόπο μέσα από την τέχνη, τη θεολογία και την πολιτική.

Η ευκαιρία να παρουσιάσω αυτή την παράσταση στο φεστιβάλ — ιδιαίτερα σε συνεργασία με την εξαιρετική σας Ταινιοθήκη — αποτελεί μια θαυμάσια εμπειρία.

Και είναι θαυμάσια ακριβώς λόγω της αντίφασης που υπάρχει στην Ελλάδα: Από τη μία είστε ένας λαός που στέκεται στο πλευρό της Παλαιστίνης και από την άλλη έχετε μια κυβέρνηση που έχει μετατραπεί σε κάτι σαν μαριονέτα του Μπίμπι. Τα φεστιβάλ συνήθως είναι πολύ προσεκτικά ώστε να μην ξεπερνούν τα όρια που θέτει η λογοκρισία. Γι’ αυτό χαίρομαι που καταφέραμε να επιβιώσουμε από αυτούς τους μηχανισμούς ελέγχου.

Τι σημαίνει «ριζοσπάστης Εβραίος»;

Ένας Ριζοσπάστης Εβραίος. Αγαπώ το νόημα που δημιουργεί ο ελληνικός τίτλος. Η λέξη «Εβραίος» παραπέμπει περισσότερο στον Εβραίο της εβραϊκής παράδοσης παρά απλώς στον Ιουδαίο, στρέφοντάς την προσοχή προς την εβραϊκή γλώσσα και όχι προς τη θρησκευτική ταυτότητα. Και ο Εβραίος δεν είναι μόνο η γλώσσα του· είναι εκείνος που έρχεται από την απέναντι όχθη, αυτός που διασχίζει ποτάμια, ο άλλος που εισέρχεται μέσα μας και παραμένει ταυτόχρονα έξω από εμάς.

Και η λέξη «ριζοσπάστης», χτισμένη πάνω στις λέξεις «ρίζα» και «σπάω», φέρει μια σημασιολογική φόρτιση που χάνεται στα αγγλικά. Το σπάσιμο της ρίζας είναι ταυτόχρονα τραύμα και πηγή ανάπτυξης. Μου θυμίζει την ιδέα της Καμπάλα σύμφωνα με την οποία το Δέντρο της Ζωής και το Δέντρο της Γνώσης μοιράζονται την ίδια ρίζα.

Για μένα, ριζοσπάστης δεν είναι λοιπόν κάποιος που αναζητά μία και μοναδική απάντηση, αλλά κάποιος που παραμένει πιστός στη ρίζα και στο τραύμα της, αγκαλιάζοντας ταυτόχρονα την πολυπλοκότητα που αναπτύσσεται από αυτήν.

Ποια θέματα αγγίζει το συγκεκριμένο έργο σας; Έχει όπως διαβάσω στοιχεία της αυτοβιογραφίας σας αλλά απλώνεται στα κοινωνικοπολιτικά προτάγματα που δεν λείπουν ποτέ από την τέχνη σας.

Η παράσταση χωρίζεται σε πέντε μέρη – έναν πρόλογο και τέσσερις ενότητες – και εξελίσσεται ως ένα προσωπικό ταξίδι, από το πιο οικείο και υπαρξιακό εσωτερικό πεδίο προς την καθολική ηθική δέσμευση του Εβραίου απέναντι στον Παλαιστίνιο. Ίσως κάτι ανάλογο με αυτό που νιώθουν ορισμένοι Γερμανοί απέναντι στους Εβραίους.

Ο Πρόλογος «Άρειος Πάγος» θέτει το ερώτημα τι σημαίνει να είναι κανείς ριζοσπάστης Εβραίος, μέσα από τη συνάντηση του Αποστόλου Παύλου με τους Έλληνες στην Αθήνα.

Η πρώτη ενότητα «Μητρική Γλώσσα» αφηγείται τη συναρπαστική ιστορία της μητέρας μου.

Υπήρξε μαχητική αριστερή βουλεύτρια στο Ισραήλ, σωστά;

Ναι, γι’αυτό στην παράσταση αυτό το μέρος που την αφορά λειτουργεί ως τραυματισμένος καθρέφτης, μέσα από μοναδικές συναντήσεις με την παλαιστινιακή ηγεσία και με την παλαιστινιακή δημιουργία μετά την 11η Σεπτεμβρίου, με αφορμή την ταινία μου Local Angel.

Η δεύτερη ενότητα «Ο Νόμος του Πατέρα» περνά μέσα από τον Ντεριντά, τον Φρόιντ και τον Λακάν και, μέσω της ταινίας μου Machilot, οδηγείται σε μια εξέγερση απέναντι στον Νόμο του Πατέρα.

Η τρίτη «Τέχνη / Βία» αφηγείται την ιστορία της βαθιάς μου φιλίας με τον Τζουλιάνο και τον προσφυγικό καταυλισμό της Τζενίν, μέχρι το τραγικό του τέλος, εστιάζοντας στη φοβερή ένταση ανάμεσα στη βία και την τέχνη.

Και ο Επίλογος «Το Άστρο της Λύτρωσης» είναι η απελπισμένη προσπάθεια διαφυγής προς μια εβραϊκή πνευματικότητα και η επιστροφή στην πολιτική δέσμευση ακριβώς μέσα από αυτό το υποτιθέμενο πνευματικό ύψος.

Κάτω από όλα αυτά υπάρχει ένα ερώτημα που συγκρατεί ολόκληρο το έργο: είναι άραγε το ίδιο εγχείρημα η θεραπεία της ψυχής του Εβραίου και η διάσωση του παλαιστινιακού σώματος από την εξόντωση; Ή μήπως αυτές οι δύο απαιτήσεις συγκρούονται μεταξύ τους;

Πείτε μας λίγα λόγια για το μέρος που αφορά τον Τζουλιάνο, στον οποίο είναι αφιερωμένη η παράσταση, και για το μέρος που αφορά τη μητέρα σας.

Η χρονιά που πέρασα με τον Τζουλιάνο, χτίζοντας το κινηματογραφικό τμήμα του Ελεύθερου Θεάτρου στην Τζενίν της Παλαιστίνης, υπήρξε καθοριστικό γεγονός στη ζωή μου. Δουλέψαμε μαζί για να γυρίσουμε μια κινηματογραφική εκδοχή της Αντιγόνης στον προσφυγικό καταυλισμό της Τζενίν — μια ταινία που δεν γυρίστηκε ποτέ εξαιτίας της δολοφονίας του.

Η βίαιη δολοφονία του Τζουλιάνο έκλεισε ένα παράθυρο. Το γεγονός ότι ένα από τα πλοία του στολίσκου προς τη Γάζα πήρε το όνομά του από την ταινία του Τζουλιάνο Τα Παιδιά της Άρνα, με συγκίνησε στα βάθη της ψυχής μου.

Το κεφάλαιο με τον Τζουλιάνο μοιάζει σχεδόν με ταινία δράσης αλλά χωρίς ευτυχισμένο τέλος. Ζει μέσα στη φοβερή ένταση ανάμεσα στην τέχνη και τη βία.

Το μέρος που αφορά τη μητέρα μου βρίσκεται στον αντίθετο πόλο του ίδιου τραύματος. Είναι ο τραυματισμένος καθρέφτης μια ηγετική μορφή του ισραηλινού προοδευτικού στρατοπέδου και μια γυναίκα που κουβαλούσε μέσα της τη δική της καταστροφή.

Η ιστορία ξεκινά από το ταξίδι μας στη Ραμάλα για να ζητήσουμε συγχώρεση, περνά από τη συνάντηση του Γιτζάκ Ράμπιν με τον τελευταίο διοικητή της εξέγερσης του Γκέτο της Βαρσοβίας και καταλήγει στη σταδιακή βύθισή της στην άνοια.

Είναι η πιο προσωπική ιστορία που διαθέτω, η ιστορία ενός γιου και της μητέρας του και είναι το σημείο από το οποίο ξεκινά ολόκληρη η παράσταση.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο μορφές τον Τζουλιάνο και τη μητέρα μου εκτείνεται ολόκληρο το τόξο του έργου: ανάμεσα στην τέχνη και τη βία, ανάμεσα στο εβραϊκό τραύμα και το παλαιστινιακό σώμα.

Με ποιους τρόπους σας έχει επηρεάσει το γεγονός ότι επιμένετε να μιλάτε για τα δικαιώματα του παλαιστινιακού λαού; Και ποιοι συμμετέχουν στην παράσταση;

Δεν έχει σημασία ποιο τίμημα πληρώνω εγώ. Εξακολουθώ να ανήκω, σε τεράστιο βαθμό, στους προνομιούχους.

Κοιτάξτε: όταν επιχειρούν να μποϊκοτάρουν τον Ισραηλινό σκηνοθέτη Ναβάντ Λαπίντ, ο οποίος είναι εξίσου προνομιούχος με εμένα, ολόκληρος ο κόσμος σπεύδει να τον υπερασπιστεί. Και είτε έχει δίκιο είτε όχι, αυτό δεν αλλάζει τίποτα.

Στις ισραηλινές φυλακές βρίσκονται Παλαιστίνιοι που λιμοκτονούν και βασανίζονται. Διευθυντές νοσοκομείων με την ψυχή του Γιανούς Κόρτσακ — αυτοί είναι που πραγματικά θυσιάζονται.

Ναι, έχω χάσει πολύ σημαντικά πρότζεκτ, κυρίως στη Γερμανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όμως έχω αποκτήσει εξαιρετικούς συνοδοιπόρους.

Αρκεί να δείτε τους υπέροχους ανθρώπους που με βοηθούν εδώ άλλωστε δεν έλαβα καμία χρηματοδότηση για να ανεβάσω αυτή την παραγωγή.

Υπάρχει η Laika Productions· ο σπουδαίος ηθοποιός μου Δημήτρης Τσίκλης· ο μοντέρ και σκηνοθέτης Γιάννης Σακαρίδης· ο Σάββας Μιχαήλ· και ο Ιάσονας Αποστολόπουλος, ο οποίος ερμηνεύει ένα απόσπασμα από χορό αρχαίας ελληνικής τραγωδίας μαζί με τη Φωτεινή Λαμπρίδη. Ο Τάμερ Ναφάρ συμμετέχει στις ερωτήσεις και απαντήσεις του Local Angel. Ο Σεμπάστιαν Κοχ διαβάζει τις επιστολές. Η Φωτεινή και η Ειρήνη Τορνεσάκη τραγουδούν και παίζουν μουσική.

Αξίζει κάθε τίμημα που πληρώνω. Αυτό που πραγματικά πονά είναι κάτι άλλο. Ο τόπος όπου μεγάλωσα, ο τόπος που αγάπησα, είναι σήμερα ένας τόπος θανάτου.

Και εγώ θέλω να βαδίσω προς τη ζωή.

Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του το κοινό φεύγοντας από την παράσταση;

Δεν θέλω να πω στους ανθρώπους εδώ τι πρέπει να πάρουν μαζί τους φεύγοντας.

Προσπαθώ να δημιουργήσω ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η φιλοσοφία, ο ακτιβισμός και η τέχνη βρίσκονται σε έναν διαρκή τριμερή διάλογο — όπου το καθένα υπηρετεί τα άλλα δύο, παραμένοντας ταυτόχρονα πιστό στον εαυτό του.

Και τελικά τι παίρνει μαζί του ο θεατής;

Την απάντηση τη βρήκα ήδη στο Ελεύθερο Θέατρο, στον προσφυγικό καταυλισμό της Τζενίν, όπου λέγαμε:

«Η υψηλή ποιότητα είναι αντίσταση.»