Πολιτισμός

Σταύρος Παναγιωτίδης: «Η γνώση της αλήθειας είναι ζήτημα δημοκρατίας»

Πόσα από όσα μάθαμε στο σχολείο για την Ιστορία είναι αλήθεια και πόσα αποτελούν αφηγήσεις που επαναλαμβάνονται μέχρι να εδραιωθούν ως αδιαμφισβήτητες βεβαιότητες; Και γιατί εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη τους ιστορικούς μύθους, ακόμη κι…

15 Νοεμβρίου 2026 · 06:40

Πόσα από όσα μάθαμε στο σχολείο για την Ιστορία είναι αλήθεια και πόσα αποτελούν αφηγήσεις που επαναλαμβάνονται μέχρι να εδραιωθούν ως αδιαμφισβήτητες βεβαιότητες;

Και γιατί εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη τους ιστορικούς μύθους, ακόμη κι όταν η επιστημονική έρευνα τους έχει αποδομήσει;

Ο ιστορικός και συγγραφέας Σταύρος Παναγιωτίδης επιχειρεί να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, φωτίζοντας τις άβολες πλευρές του εθνικού μας παρελθόντος.

Διδάκτορας Ιστορίας, με πανεπιστημιακή διδακτική εμπειρία και συγγραφικό έργο που περιλαμβάνει τους δύο τόμους «Μύθοι, παρεξηγήσεις και άβολες αλήθειες της ελληνικής ιστορίας», ο κ. Παναγιωτίδης έχει καταφέρει να μεταφέρει την ιστορική γνώση πέρα από τα ακαδημαϊκά έδρανα, μέσα από βιβλία και podcasts.

Συνέντευξη στην Ελένη Κωνσταντίνου

Στα βιβλία σας «Μύθοι, παρεξηγήσεις και άβολες αλήθειες της ελληνικής ιστορίας» επιχειρείτε να αποδομήσετε αφηγήσεις με τις οποίες μεγάλωσαν γενιές ανθρώπων. Πιστεύετε ότι οι κοινωνίες δυσκολεύονται να αποχωριστούν όσα έχουν μάθει να θεωρούν ως ιστορικές αλήθειες;

Αυτά που γράφω στα βιβλία μου, και το τονίζω σε κάθε ευκαιρία, δεν αποτελούν αποτελέσματα προσωπικής μου έρευνας. Είναι γνώσεις που διδάσκονται στα πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού εδώ και δεκαετίες. Πρόκειται για θέσεις που αποτελούν κοινό τόπο στην επιστημονική κοινότητα των ιστορικών.

Το γεγονός, όμως, ότι αυτές οι γνώσεις έχουν παραμείνει στους πανεπιστημιακούς χώρους και δεν έχουν γίνει κτήμα της κοινωνίας, δείχνει ακριβώς ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αποδεχθούν κάτι διαφορετικό από αυτό που ήδη γνωρίζουν. Βεβαίως, δεν μπορείς να μάθεις κάτι διαφορετικό αν κάποιος δεν σου το διδάξει. Οι πολιτικές και κρατικές ηγεσίες, οι κυβερνήσεις δηλαδή, είναι εκείνες που καθορίζουν τι διδάσκεται στους ανθρώπους, τουλάχιστον μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά όχι μόνο. Είτε δεν έχουν την πρόθεση είτε δεν διαθέτουν το θάρρος ή τη δυνατότητα να αλλάξουν αυτή την κατάσταση.

Οι άνθρωποι είναι μαθημένοι να βλέπουν το εθνικό τους παρελθόν μέσα από ένα συγκεκριμένο πρίσμα. Είναι δύσκολο να αλλάξεις αυτή την οπτική, ιδιαίτερα όταν οι άνθρωποι είναι προσκολλημένοι σε αυτό. Και αυτό συμβαίνει κυρίως όταν δεν περνούν καλά στο παρόν.

Όταν το παρόν δεν τους προσφέρει ηρεμία, σταθερότητα, ασφάλεια και αισιοδοξία, αλλά αντίθετα τους δημιουργεί ανασφάλεια και φόβο, δεν μπορούν να αισθανθούν περήφανοι για τη σημερινή τους κατάσταση ούτε αισιόδοξοι για το μέλλον. Έτσι, καταφεύγουν στο παρελθόν. Γι’ αυτό είναι ακόμη δυσκολότερο σε κοινωνίες όπως η Ελλάδα, αλλά και η Κύπρος, να μιλήσεις στους ανθρώπους για ζητήματα όπως οι ιστορικοί μύθοι γύρω από το εθνικό μας παρελθόν και να τους κάνεις να ακούσουν μια διαφορετική προσέγγιση.

Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα που αναφέρετε συχνά είναι το Κρυφό Σχολειό. Παρόλο που η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι δεν υπήρξε με τη μορφή που διδασκόμαστε, εξακολουθεί να περιλαμβάνεται στα σχολικά βιβλία. Γιατί επιμένουμε να αναπαράγουμε τέτοιους μύθους;

Όσο δεν αποφασίζει κάποια πολιτική δύναμη να εντάξει στο πρόγραμμά της έναν διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας της Ιστορίας και έναν διαφορετικό τρόπο εξοικείωσης των ανθρώπων με το παρελθόν τους, ώστε να τον εφαρμόσει σε κυβερνητικό και πολιτικό επίπεδο, θα υπάρχει ανάγκη να ακούγονται μεμονωμένες φωνές. Φωνές πανεπιστημιακών και άλλων ιστορικών συναδέλφων, όπως και η δική μου, που θα μιλούν για αυτά τα ζητήματα.

Από την άλλη, όσο δεν βελτιώνονται οι συνθήκες ζωής, η καθημερινότητα και η οικονομία, ιδιαίτερα στην Ελλάδα αλλά και στην Κύπρο, και όσο δεν προχωρά η επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών, τόσο περισσότερο οι άνθρωποι θα αισθάνονται ότι πρέπει να οχυρωθούν πίσω από μύθους του παρελθόντος και συγκεκριμένες αναγνώσεις της Ιστορίας για να αισθάνονται ασφαλείς στο παρόν.

Συναντώ συχνά ανθρώπους που αντιδρούν σε όσα λέω. Πολλοί δεν αμφισβητούν ότι αυτά που υποστηρίζω είναι αληθινά, αλλά μου απαντούν: «Και αλήθεια να είναι, γιατί τα λες;» Αυτό που εννοούν είναι ότι, κατά την άποψή τους, αποδυναμώνω το εθνικό φρόνημα και, κατ’ επέκταση, την εθνική θέση απέναντι στην Τουρκία.

Γι’ αυτό υποστηρίζω ότι, αν δεν λυθούν τα ελληνοτουρκικά, θα είναι πολύ δύσκολο να χαλαρώσει ο κόσμος και να αποδεχθεί την επιστημονική αλήθεια για το παρελθόν. Μια ενδεχόμενη επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο συζητάμε στην Ελλάδα αλλά και στην Κύπρο για όλα τα ζητήματα.

Η Ιστορία χρησιμοποιείται πολλές φορές ως εργαλείο πολιτικής και ιδεολογικής χειραγώγησης. Πού τελειώνει η ιστορική ερμηνεία και πού αρχίζει η παραχάραξη;

Παραχάραξη υπάρχει όταν εξάγουμε από την Ιστορία συμπεράσματα που δεν στηρίζονται στα τεκμήρια και τις αποδείξεις ή όταν ερμηνεύουμε λανθασμένα τα ίδια τα τεκμήρια. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν αντί να τα εντάξουμε στην εποχή τους, τα αξιολογούμε με βάση τα δεδομένα και τις αντιλήψεις της δικής μας εποχής.

Αυτό μπορεί να συμβεί από όλες τις πλευρές. Από τις συντηρητικές αλλά και τις προοδευτικές δυνάμεις, από εκείνους που έχουν την εξουσία αλλά και από εκείνους που δεν την έχουν. Άλλο, όμως, είναι το ιστορικό λάθος, το οποίο μπορεί να κάνει οποιοσδήποτε, και άλλο η παραχάραξη, που αποτελεί συνειδητή πράξη.

Η παραχάραξη είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη όταν εξυπηρετεί συγκεκριμένα πολιτικά αλλά και οικονομικά συμφέροντα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε και αυτή τη διάσταση.

Η άνοδος της Ακροδεξιάς και του φασισμού, όταν εκδηλώθηκε ιστορικά για πρώτη φορά πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, συνδέθηκε με μια περίοδο πολύ μεγάλων οικονομικών προβλημάτων. Στη Γερμανία υπήρχαν τεράστια ποσοστά ανεργίας, ακρίβεια και αστεγία.

Υπάρχουν και σήμερα ορισμένες αντίστοιχες συνθήκες. Μπορεί η οικονομική κατάσταση να μην είναι τόσο ακραία όσο ήταν τότε στη Γερμανία, ωστόσο σε ολόκληρη την Ευρώπη παρατηρείται επιδείνωση των όρων ζωής. Τότε βρέθηκαν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι οι Εβραίοι. Σήμερα βρίσκονται άλλοι αποδιοπομπαίοι τράγοι, οι μετανάστες.

Η αντιμετώπιση των ιδεών της Ακροδεξιάς δεν μπορεί να περιορίζεται στην ιδεολογική σύγκρουση. Περνά και μέσα από τη βελτίωση των συνθηκών ζωής.

Σε ό,τι αφορά το εκπαιδευτικό σύστημα, θεωρείτε ότι σήμερα καλλιεργείται πραγματικά η ιστορική σκέψη ή εξακολουθεί να κυριαρχεί η απομνημόνευση;

Το πρόβλημα με τον τρόπο που διδάσκεται σήμερα η Ιστορία στα σχολεία είναι, κατά τη γνώμη μου, λιγότερο η οπτική μέσα από την οποία παρουσιάζεται και περισσότερο ο τρόπος διδασκαλίας της και, κυρίως, ο τρόπος εξέτασής της.

Στην Ελλάδα, τουλάχιστον, οι Πανελλαδικές Εξετάσεις επιβάλλουν τη δική τους λογική, κουλτούρα και απαιτήσεις σε ολόκληρο το εκπαιδευτικό σύστημα. Είναι σαν το σχολείο, από την πρώτη δημοτικού, να λειτουργεί με μοναδικό στόχο την προετοιμασία των παιδιών για τις εξετάσεις.

Και στις εξετάσεις αυτό που ζητείται είναι η παπαγαλία. Επομένως, ακόμη κι αν διαθέτεις τα καλύτερα βιβλία, τους καλύτερους εκπαιδευτικούς και τα καλύτερα τεχνολογικά μέσα, όταν αυτό που ζητάς από το παιδί είναι να αποστηθίσει, τότε αυτό ακριβώς θα μάθει να κάνει. Δεν θα μάθει ποτέ να αγαπά την Ιστορία, ούτε ως μάθημα, ούτε ως επιστήμη, ούτε ως γνώση των γεγονότων.

Έχουν γίνει πολλές δοκιμές, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες, για εναλλακτικές μορφές διδασκαλίας της Ιστορίας. Υπάρχουν μεμονωμένες περιπτώσεις όπου αξιοποιείται η ψηφιακή τεχνολογία και η διαδραστικότητα, ενώ τα ίδια τα παιδιά καλούνται να μπουν στη θέση ιστορικών προσώπων και να σκεφτούν πώς θα ενεργούσαν ή τι θα έλεγαν μέσα στις συνθήκες της εποχής τους.

Όλα αυτά, όμως, παραμένουν μειοψηφικές περιπτώσεις και σαρώνονται από την κυρίαρχη αντίληψη της παπαγαλίας που υπάρχει στο σχολείο.

Η επιτυχία των βιβλίων και των podcast σας δείχνει ότι υπάρχει ένα κοινό που αναζητά μια διαφορετική προσέγγιση της Ιστορίας;

Νομίζω ότι η επιτυχία των βιβλίων και των podcast ανέδειξε πως υπάρχει πολύς κόσμος που έχει ανάγκη και επιθυμία να συζητήσει για την Ιστορία και να την ακούσει με έναν διαφορετικό τρόπο.

Αυτό σημαίνει δύο πράγματα: πρώτον, ότι θέλει μια παρουσίαση πιο εύληπτη και κατανοητή και, δεύτερον, ότι θέλει να ακούσει την αποδόμηση των ιστορικών μύθων.

Νομίζω, μάλιστα, ότι για πολλούς ανθρώπους η ανατροπή των ιστορικών μύθων λειτουργεί και ψυχολογικά ευεργετικά.

Το κρίσιμο, βέβαια, είναι να γνωρίζουμε την αλήθεια. Η γνώση της αλήθειας είναι ζήτημα δημοκρατίας. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αποφασίζει για εμένα, για εσάς και για όλους όσοι μας διαβάζουν ποιο κομμάτι της αλήθειας δικαιούμαστε να γνωρίζουμε και ποιο όχι.

Πρέπει να γνωρίζουμε όλοι την αλήθεια και, έχοντας πλήρη γνώση της, να μπορούμε στη συνέχεια να διαφωνούμε.

Ο μύθος που τον στενοχώρησε

Έναν ιστορικό μύθο που τον στενοχώρησε όταν διαπίστωσε ότι δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα αποκάλυψε ο ιστορικός Σταύρος Παναγιωτίδης, αναφερόμενος στη σύνδεση της Μάχης της Κρήτης με την καθυστέρηση της γερμανικής επίθεσης στη Σοβιετική Ένωση, την επιχείρηση «Μπαρμπαρόσα».

Όπως εξήγησε, για χρόνια κυριαρχούσε η αφήγηση ότι η αντίσταση στην Κρήτη καθυστέρησε τα σχέδια του Χίτλερ, με αποτέλεσμα οι γερμανικές δυνάμεις να βρεθούν αντιμέτωπες με τον σοβιετικό χειμώνα. Έτσι, η μάχη παρουσιαζόταν ως γεγονός που, παρά την ήττα των Συμμάχων, συνέβαλε τελικά στη νίκη κατά του ναζισμού.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Παναγιωτίδη, οι έντονες βροχοπτώσεις και η λάσπη καθιστούσαν αδύνατη την προέλαση των γερμανικών αρμάτων νωρίτερα. Παράλληλα, ο Στάλιν είχε ενημερωθεί για την επικείμενη επίθεση από τον Σοβιετικό κατάσκοπο Ρίχαρντ Ζόργκε.

Η καθυστέρηση, πρόσθεσε, συνδέθηκε με την ανακατεύθυνση γερμανικών δυνάμεων σε άλλα μέτωπα.

«Ήταν μια όμορφη ιστορία», ανέφερε, εξηγώντας ότι τον συγκινούσε η ιδέα πως μια ήττα μπορούσε να συμβάλει σε μια μεγάλη νίκη. «Αυτό μπορεί να συμβεί, αλλά δεν συμβαίνει πάντοτε».

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ