Καλιφόρνια: Ο φόρος των δισεκατομμυριούχων που ανοίγει μια παγκόσμια συζήτηση
Τι συμβαίνει όταν ο πλούτος αποκτά μέγεθος μεγαλύτερο από την ίδια την οικονομική δραστηριότητα μιας χώρας; Και πόσο μπορεί να φορολογείται κάποιος που έχει συγκεντρώσει δισεκατομμύρια, χωρίς να μετατραπεί η φορολογία σε αντικίνητρο για την επιχειρηματικότητα;
Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που φέρνει στο προσκήνιο η Πρόταση 40 στην Καλιφόρνια, η οποία θα τεθεί στην κρίση των ψηφοφόρων στις 3 Νοεμβρίου 2026.
Η πρόταση προβλέπει εφάπαξ φόρο 5% στην καθαρή περιουσία ανθρώπων που ήταν κάτοικοι της Καλιφόρνιας την 1η Ιανουαρίου 2026 και διέθεταν περιουσία άνω του 1 δισ. δολαρίων. Η φορολογία θα επιβληθεί το 2027, με δυνατότητα καταβολής σε βάθος πενταετίας, ενώ ορισμένα περιουσιακά στοιχεία, όπως ακίνητα και συγκεκριμένοι συνταξιοδοτικοί λογαριασμοί, εξαιρούνται. (Voter Information Guide)
Δεν πρόκειται, επομένως, για έναν ακόμη φόρο εισοδήματος. Πρόκειται για φορολόγηση της ίδιας της συσσωρευμένης περιουσίας.
2,3 τρισεκατομμύρια δολάρια σε χέρια λίγων
Τα στοιχεία που δημοσίευσαν οι οικονομολόγοι Emmanuel Saez, Gabriel Zucman και Jasper Boll δείχνουν το μέγεθος του φαινομένου.
Η συνολική περιουσία των δισεκατομμυριούχων της Καλιφόρνιας έφτασε περίπου τα 2,3 τρισεκατομμύρια δολάρια στα μέσα του 2026. Σύμφωνα με την έρευνά τους, η περιουσία της ομάδας των πλουσιότερων 0,001% νοικοκυριών έχει αυξηθεί κατά 25 φορές σε πραγματικούς όρους από το 1982, ενώ το μέσο πραγματικό οικογενειακό εισόδημα στην Καλιφόρνια έχει περίπου διπλασιαστεί. (NBER)
Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ένα άλλο στοιχείο: από το 2019 έως το 2025, οι δισεκατομμυριούχοι της Καλιφόρνιας κατέβαλαν φόρο εισοδήματος στην Πολιτεία που αντιστοιχούσε συνολικά μόλις στο 1,6% της αύξησης της περιουσίας τους κατά την ίδια περίοδο. (NBER)
Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας της συζήτησης.
Ένας εργαζόμενος φορολογείται κυρίως για το εισόδημά του. Ένας δισεκατομμυριούχος όμως μπορεί να αυξάνει την περιουσία του κατά δισεκατομμύρια μέσω της ανόδου της αξίας των μετοχών και των επιχειρήσεών του, χωρίς αυτή η αύξηση να αποτελεί απαραίτητα φορολογητέο εισόδημα μέχρι να πραγματοποιηθεί.
Έξι νομπελίστες λένε «ναι»
Η πρόταση απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη διεθνή προβολή αυτή την εβδομάδα, καθώς έξι νομπελίστες οικονομολόγοι — Daron Acemoglu, Abhijit Banerjee, Peter Diamond, Esther Duflo, Paul Krugman και Joseph Stiglitz — τάχθηκαν υπέρ της.
Οι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η φορολόγηση της ακραίας συγκέντρωσης πλούτου μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αντιμετώπισης της ανισότητας και να λειτουργήσει ως παράδειγμα για άλλες Πολιτείες και χώρες. (Fortune)
Το επιχείρημα δεν περιορίζεται στα χρήματα.
Όταν μια πολύ μικρή ομάδα ανθρώπων συγκεντρώνει περιουσίες δεκάδων ή εκατοντάδων δισεκατομμυρίων, αποκτά ταυτόχρονα δυνατότητα να επηρεάζει μέσα ενημέρωσης, πολιτικές εκστρατείες, επενδύσεις, τεχνολογίες και — ολοένα περισσότερο — την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης.
Η συζήτηση, επομένως, μετακινείται από το «πόσο φόρο πρέπει να πληρώνει ο πλούσιος;» στο πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: πόση οικονομική και πολιτική δύναμη μπορεί να συγκεντρώνεται στα χέρια μιας τόσο μικρής ομάδας;
Τα 100 δισεκατομμύρια και η Υγεία
Οι υποστηρικτές της Πρότασης 40 εκτιμούν ότι μπορεί να αποφέρει περίπου 100 δισεκατομμύρια δολάρια.
Η επίσημη ανάλυση της Πολιτείας είναι πιο συγκρατημένη και αναφέρεται σε «δεκάδες δισεκατομμύρια» δολάρια κατανεμημένα σε αρκετά χρόνια. Το 90% των εσόδων προβλέπεται να κατευθυνθεί στην υγειονομική περίθαλψη, ενώ το υπόλοιπο στην εκπαίδευση, την επισιτιστική βοήθεια και τη διοίκηση του φόρου. (Voter Information Guide)
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η Καλιφόρνια βρίσκεται αντιμέτωπη με σημαντικές πιέσεις στη χρηματοδότηση της υγείας, ενώ το Medi-Cal — το πρόγραμμα δημόσιας υγειονομικής περίθαλψης για εκατομμύρια κατοίκους χαμηλού εισοδήματος — αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες κατηγορίες κρατικών δαπανών. (Voter Information Guide)
«Θα φύγουν οι δισεκατομμυριούχοι»
Εδώ αρχίζει η άλλη πλευρά της συζήτησης.
Οι πολέμιοι της πρότασης υποστηρίζουν ότι ένας τόσο υψηλός εφάπαξ φόρος μπορεί να ενθαρρύνει πλούσιους κατοίκους να εγκαταλείψουν την Καλιφόρνια, μειώνοντας όχι μόνο τα έσοδα από τον συγκεκριμένο φόρο αλλά και τα μελλοντικά έσοδα από τον φόρο εισοδήματος.
Η επίσημη ανάλυση της Legislative Analyst’s Office αναγνωρίζει ότι ορισμένοι δισεκατομμυριούχοι μπορεί να φύγουν ή να αλλάξουν τη φορολογική τους συμπεριφορά. Εκτιμά, ωστόσο, ότι η πιθανή απώλεια ετήσιων εσόδων από τον φόρο εισοδήματος θα ήταν μικρότερη από 1 δισ. δολάρια τον χρόνο. (Legislative Analyst’s Office)
Ορισμένοι οικονομολόγοι διαφωνούν με αυτή την εκτίμηση και θεωρούν ότι η φορολόγηση της περιουσίας σε τόσο μεγάλη κλίμακα μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερα προβλήματα εφαρμογής και φορολογικής μετανάστευσης. Η συζήτηση μεταξύ οικονομολόγων παραμένει ανοιχτή. (KQED)
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της υπόθεσης.
Δεν συγκρούονται απλώς δύο πολιτικά στρατόπεδα. Συγκρούονται διαφορετικές οικονομικές αντιλήψεις για το πώς πρέπει να φορολογείται ο ακραίος πλούτος.
Από την Καλιφόρνια στον υπόλοιπο κόσμο;
Αν η Πρόταση 40 εγκριθεί, θα αποτελέσει ένα εξαιρετικά σημαντικό προηγούμενο: μια μεγάλη οικονομία, με τεχνολογικούς κολοσσούς και εκατοντάδες δισεκατομμυριούχους, θα έχει επιχειρήσει να φορολογήσει απευθείας τη συσσωρευμένη περιουσία των πλουσιότερων κατοίκων της.
Οι έξι νομπελίστες που την υποστηρίζουν βλέπουν ακριβώς αυτή τη διάσταση. Θεωρούν ότι μια τέτοια πολιτική θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για ευρύτερες συζητήσεις στις ΗΠΑ και διεθνώς. (Fortune)
Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική σημασία της υπόθεσης.
Γιατί το ερώτημα δεν αφορά μόνο την Καλιφόρνια. Αφορά ολόκληρο τον σύγχρονο καπιταλισμό.
Πόσο πλούτο μπορεί να συγκεντρώνει ένας άνθρωπος; Πόσο από αυτόν πρέπει να επιστρέφει στην κοινωνία; Και πού βρίσκεται η γραμμή ανάμεσα στην επιχειρηματική επιτυχία και στη συγκέντρωση οικονομικής ισχύος που αρχίζει να επηρεάζει την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας;
Η Καλιφόρνια ετοιμάζεται να δώσει τη δική της απάντηση.
Και όποια κι αν είναι αυτή, η συζήτηση μόλις άρχισε.
https://gabriel-zucman.eu/files/prop40letter.pdf
