Τον Δεκέμβριο του 1972, ο πρόεδρος της Χιλής αναζήτησε στη Μόσχα την οικονομική σωτηρία που δεν μπορούσε πλέον να βρει στη Δύση. Η υποδοχή ήταν θερμή, τα λόγια αλληλέγγυα, αλλά το σοβιετικό πορτοφόλι παρέμεινε κλειστό.

Όταν ο Σαλβαδόρ Αλιέντε έφτασε στη Μόσχα, στις 6 Δεκεμβρίου 1972, η Χιλή βρισκόταν ήδη σε βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση. Η κυβέρνηση του εκλεγμένου μαρξιστή προέδρου χρειαζόταν επειγόντως σκληρό συνάλλαγμα, τρόφιμα, καύσιμα και ανταλλακτικά, καθώς τα συναλλαγματικά αποθέματα είχαν εξαντληθεί, οι εισαγωγές αυξάνονταν και η παραγωγή αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα.

Ο Αλιέντε είχε ανέλθει στην εξουσία το 1970, υποσχόμενος έναν «χιλιανό δρόμο προς τον σοσιαλισμό», μέσα από δημοκρατικούς και συνταγματικούς θεσμούς. Η κυβέρνησή του προχώρησε σε εθνικοποιήσεις, μεταξύ άλλων στα μεγάλα ορυχεία χαλκού, αύξησε τους μισθούς και διεύρυνε τον κρατικό έλεγχο της οικονομίας. Η αρχική άνοδος της κατανάλωσης, όμως, σύντομα έδωσε τη θέση της σε ελλείψεις, πληθωριστικές πιέσεις και κρίση του ισοζυγίου πληρωμών.

Οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες είχαν παράλληλα επιδεινωθεί, ιδιαίτερα μετά τις εθνικοποιήσεις και τις διαφωνίες για τις αποζημιώσεις. Η πρόσβαση σε δυτικές πιστώσεις γινόταν δυσκολότερη και η κυβέρνηση Αλιέντε στρεφόταν όλο και περισσότερο προς τη Σοβιετική Ένωση και τις άλλες σοσιαλιστικές χώρες.

Η Μόσχα έδειχνε συμπάθεια, όχι όμως απεριόριστη διάθεση χρηματοδότησης

Το Κρεμλίνο είχε προφανή πολιτικό συμφέρον από την επιτυχία του Αλιέντε. Μια εκλεγμένη μαρξιστική κυβέρνηση στη Λατινική Αμερική αποτελούσε σημαντικό προπαγανδιστικό και γεωπολιτικό πλεονέκτημα για τη Μόσχα.

Ωστόσο, οι Σοβιετικοί ηγέτες δεν ήθελαν να αναλάβουν το κόστος μιας νέας Κούβας. Η ΕΣΣΔ ήδη διοχέτευε σημαντικούς πόρους στην Αβάνα και σε άλλους συμμάχους και ήταν επιφυλακτική απέναντι στην προοπτική να χρηματοδοτήσει ένα μεγάλο και διαρκές έλλειμμα της Χιλής.

Αυτό ακριβώς ήταν που χρειαζόταν ο Αλιέντε. Κατά τις συναντήσεις του με τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ, τον Αλεξέι Κοσίγκιν και τον Νικολάι Ποντγκόρνι, η Χιλή ζήτησε μεγαλύτερη οικονομική και εμπορική συνεργασία, αλλά κυρίως άμεσα διαθέσιμο συνάλλαγμα.

Η Μόσχα προσέφερε βιομηχανική και τεχνική βοήθεια, πιστώσεις για συγκεκριμένα έργα, εξοπλισμό και συνεργασία σε τομείς όπως η ενέργεια, η γεωργία και η αλιεία. Δεν προσέφερε όμως το μεγάλο πακέτο άμεσης χρηματοδότησης που αναζητούσε η κυβέρνηση του Αλιέντε.

Σύμφωνα με μεταγενέστερη αμερικανική εκτίμηση, η Σοβιετική Ένωση ενέκρινε κατά την περίοδο 1971–1973 βραχυπρόθεσμες πιστώσεις ύψους 98,5 εκατ. δολαρίων και μακροπρόθεσμες πιστώσεις προμηθευτών ύψους 162 εκατ. δολαρίων. Μεγάλο μέρος αυτών των πιστώσεων, ωστόσο, δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από τη Χιλή.

Ο Αλιέντε δεν μίλησε για αποτυχία

Επιστρέφοντας στο Σαντιάγο, ο Αλιέντε δεν παρουσίασε την επίσκεψη ως αποτυχία. Στις 14 Δεκεμβρίου απέρριψε δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία είχε ταξιδέψει στη Μόσχα για να «παρακαλέσει» για οικονομική βοήθεια. Αντίθετα, υπογράμμισε τις συμφωνίες για τεχνική, βιομηχανική και εμπορική συνεργασία και εξήρε τη σοβιετική υποδοχή.

Πίσω από τη δημόσια ρητορική, όμως, η πραγματικότητα παρέμενε δύσκολη. Η Μόσχα συνέχιζε να συμβουλεύει τη χιλιανή κυβέρνηση να αποκαταστήσει την παραγωγή, να περιορίσει τις οικονομικές ανισορροπίες και να βελτιώσει τις σχέσεις της με τους δυτικούς πιστωτές.

Η Σοβιετική Ένωση ήθελε να επιβιώσει πολιτικά το πείραμα του Αλιέντε. Δεν ήταν όμως διατεθειμένη να το χρηματοδοτήσει χωρίς όρια.

Εννέα μήνες αργότερα

Η επίσκεψη στη Μόσχα απέκτησε τραγική ιστορική διάσταση. Εννέα μήνες αργότερα, στις 11 Σεπτεμβρίου 1973, ο Αλιέντε ήταν νεκρός και οι ένοπλες δυνάμεις είχαν ανατρέψει την κυβέρνησή του.

Η σοβιετική οικονομική επιφυλακτικότητα ασφαλώς δεν προκάλεσε το πραξικόπημα. Η κρίση της Χιλής ήταν αποτέλεσμα ενός σύνθετου συνδυασμού παραγόντων: βαθιάς πολιτικής πόλωσης, οικονομικής αποσταθεροποίησης, απεργιών και κοινωνικών συγκρούσεων, δράσης της αντιπολίτευσης, αμερικανικής covert intervention και τελικά της επέμβασης των ενόπλων δυνάμεων.

Ωστόσο, το ταξίδι του Αλιέντε στη Μόσχα αποκάλυψε ένα από τα παράδοξα του Ψυχρού Πολέμου: η ιδεολογική αλληλεγγύη δεν σήμαινε απεριόριστη οικονομική στήριξη.

Ο Αλιέντε είχε φτάσει στην πρωτεύουσα της σοσιαλιστικής υπερδύναμης αναζητώντας μια οικονομική σανίδα σωτηρίας. Βρήκε πολιτική συμπαράσταση, εμπορικές συμφωνίες και περιορισμένες πιστώσεις — όχι όμως το μεγάλο χρηματοδοτικό πακέτο που χρειαζόταν για να κρατήσει όρθια την οικονομία της Χιλής.