Read More
Της Μπισάν Ιμπραχήμ
Η πρόωρη εγκατάλειψη της εκπαίδευσης δεν αποτελεί συνηθίμως αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας απόφασης. Αντίθετα, πρόκειται για μια μακρά διαδικασία απομάκρυνσης από το σχολείο, η οποία συχνά ξεκινά χρόνια πριν ένας μαθητής εγκαταλείψει οριστικά την εκπαίδευση.
Στην έκθεσή της, η Επιτροπή επισημαίνει ότι το φαινόμενο είναι πολυπαραγοντικό και δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία. Ανάμεσα στους παράγοντες που συνδέονται συχνότερα με την πρόωρη εγκατάλειψη συγκαταλέγονται οι οικονομικές δυσκολίες της οικογένειας, οι μαθησιακές δυσκολίες, η ψυχική υγεία των μαθητών, η περιορισμένη στήριξη στο οικογενειακό περιβάλλον αλλά και η αδύναμη σύνδεση των νέων με το σχολείο και την εκπαιδευτική διαδικασία.
Η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στο αίσθημα του «ανήκειν» στο σχολικό περιβάλλον. Μαθητές που αισθάνονται απομονωμένοι, αποκλεισμένοι ή ότι το σχολείο δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τις δυνατότητές τους εμφανίζουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο να εγκαταλείψουν πρόωρα την εκπαίδευση.
Χαρακτηριστικό είναι ότι, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι νέοι που προέρχονται από οικογένειες με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο ή αντιμετωπίζουν κοινωνικο-οικονομικές δυσκολίες εξακολουθούν να εμφανίζουν αισθητά υψηλότερα ποσοστά πρόωρης εγκατάλειψης σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό.
Η πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα ή επιφανειακά, σημειώνει ο εκπαιδευτικός ψυχολόγος Γιώργος Πογιατζής. Όπως εξηγεί, πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, πίσω από το οποίο βρίσκονται βαθύτερες κοινωνικές, οικογενειακές, αναπτυξιακές και εκπαιδευτικές διεργασίες. Στην πραγματικότητα, η εγκατάλειψη του σχολείου αποτελεί συνήθως το τελικό στάδιο μιας μακρόχρονης διαδικασίας σταδιακής αποσύνδεσης ανάμεσα στο παιδί, την οικογένειά του, το κοινωνικό του περιβάλλον και το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα, η οποία αρχίζει αρκετά χρόνια πριν από την τυπική «αποχώρηση» του μαθητή από το σχολείο.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η συσσωρευμένη σχολική αποτυχία εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου. Όταν ένας μαθητής βιώνει επανειλημμένα εμπειρίες αποτυχίας, απογοήτευσης ή απόρριψης, διαμορφώνει και εδραιώνει σταδιακά την πεποίθηση ότι το σχολείο, ως σύστημα, δεν αποτελεί έναν χώρο στον οποίο μπορεί να επιτύχει, να αναγνωριστεί ή να εξελιχθεί. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, το κρίσιμο ερώτημα είναι βαθύτερο: σε ποιο βαθμό το σχολείο κατορθώνει να αναγνωρίσει, να αξιοποιήσει και να καλλιεργήσει τις διαφορετικές μορφές ικανοτήτων και ταλέντων που διαθέτουν οι μαθητές και σε ποιο βαθμό συνεχίζει να αξιολογεί την επιτυχία μέσα από ένα στενό αριθμητικό πρίσμα.
Ο κ. Πογιατζής κάνει λόγο και για μια ευρύτερη «κρίση νοήματος» γύρω από την εκπαίδευση. Για αρκετούς νέους, το σχολείο δεν γίνεται πλέον αντιληπτό ως η αυτονόητη οδός κοινωνικής και επαγγελματικής ανέλιξης. Η αμφισβήτηση της ίδιας της αξίας της εκπαίδευσης, σε συνδυασμό με το αναπτυξιακό στάδιο της εφηβείας (όπου κυριαρχεί η αναζήτηση ταυτότητας, αυτονομίας και άμεσου νοήματος), δημιουργεί νέες προκλήσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα. Παράλληλα, προσθέτει, η συνεχής έκθεση των νέων σε πρότυπα «επιτυχίας» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου συχνά προβάλλεται η οικονομική ή κοινωνική επιτυχία χωρίς σύνδεση με τη μόρφωση ή τη μακροχρόνια προσπάθεια, ενισχύει περαιτέρω αυτή την αμφισβήτηση.
Δεν μπορεί επίσης να αγνοηθεί, όπως λέει, η αυξανόμενη επίδραση των δυσκολιών ψυχικής υγείας. Το άγχος, η κατάθλιψη, οι δυσκολίες προσαρμογής, τα τραυματικά βιώματα, η κοινωνική απομόνωση, αλλά και οι δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις επηρεάζουν ουσιαστικά τη σχολική δέσμευση. Συχνά, τονίζει, η πρόωρη εγκατάλειψη δεν αποτελεί την αιτία αυτών των δυσκολιών, αλλά το σύμπτωμά τους.
Η Κύπρος καταγράφει τη μεγαλύτερη αύξηση της πρόωρης εγκατάλειψης της εκπαίδευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση την τελευταία δεκαετία, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Όπως καταγράφεται στην Education and Training Monitor 2025, το ποσοστό των νέων ηλικίας 18 έως 24 ετών που εγκαταλείπουν πρόωρα την εκπαίδευση αυξήθηκε από 5,2% το 2015 σε 11,3% το 2024, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη άνοδο μεταξύ των κρατών-μελών. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat καταγράφουν μείωση του ποσοστού στο 9,8% το 2025.
Παρά τη βελτίωση αυτή, η Κύπρος εξακολουθεί να βρίσκεται πάνω από τον ευρωπαϊκό στόχο για περιορισμό της πρόωρης εγκατάλειψης της εκπαίδευσης
Ερωτηθείς για το ποιες ομάδες μαθητών βρίσκονται πιο συχνά σε κίνδυνο, ο Γιώργος Πογιατζής αναφέρει ότι αυξημένη πιθανότητα αποσύνδεσης από το σχολικό σύστημα εμφανίζουν μαθητές που μεγαλώνουν σε συνθήκες έντονης οικονομικής δυσπραγίας, παιδιά με μεταναστευτική ή προσφυγική βιογραφία, μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, καθώς και νέοι που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας.
Την ίδια ώρα, ωστόσο, προειδοποιεί ότι η αποκλειστική εστίαση σε αυτές τις ομάδες ενέχει τον κίνδυνο να δημιουργηθεί η εσφαλμένη εικόνα ότι η σχολική εγκατάλειψη αφορά μόνο τους κοινωνικά ευάλωτους ή περιθωριοποιημένους μαθητές. Όπως σημειώνει, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ότι η σχολική αποσύνδεση αφορά ολοένα και περισσότερο, διαστρωματικά, το σύνολο του μαθητικού πληθυσμού. Μαθητές χωρίς οικονομικές δυσκολίες, με υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον ή χωρίς ιδιαίτερα μαθησιακά προβλήματα μπορεί επίσης να εμφανίσουν σοβαρή αποσύνδεση, κυρίως όταν δεν προκύπτει προσωπικό νόημα στη σχολική διαδικασία ή όταν βιώνουν έντονη ψυχολογική πίεση χωρίς στήριξη. Κατά τον ίδιο, η σημαντικότερη ίσως διάκριση δεν είναι ανάμεσα σε επιμέρους κοινωνικές ομάδες, αλλά ανάμεσα σε μαθητές που αισθάνονται ότι ανήκουν στη σχολική κοινότητα και σε εκείνους που αισθάνονται αόρατοι μέσα σε αυτήν.
Σε ό,τι αφορά τη στήριξη μέσα στα σχολεία, ο κ. Πογιατζής αναγνωρίζει ότι η Κύπρος διαθέτει σήμερα περισσότερες δομές υποστήριξης σε σχέση με το παρελθόν. Ωστόσο, όπως τονίζει, το βασικό ζήτημα δεν είναι μόνο ο αριθμός των υπηρεσιών ή των επαγγελματιών αλλά η ίδια η φιλοσοφία λειτουργίας του συστήματος. Όπως εξηγεί, το εκπαιδευτικό σύστημα εξακολουθεί να παρεμβαίνει κυρίως όταν οι απουσίες έχουν ήδη αυξηθεί, όταν η σχολική επίδοση έχει ήδη επηρεαστεί ή όταν η συμπεριφορά του μαθητή έχει ήδη καταστεί «δυσλειτουργική» για το σχολείο. Με άλλα λόγια, διαχειρίζεται κυρίως τις συνέπειες και όχι τις πρώιμες διεργασίες που οδηγούν στη σχολική αποσύνδεση.
Η πραγματική πρόκληση, σημειώνει, είναι η μετάβαση από ένα μοντέλο διαχείρισης προβλημάτων σε ένα μοντέλο συστηματικής πρόληψης και έγκαιρης παρέμβασης, με συστηματική αξιοποίηση δεικτών όπως οι απουσίες, οι απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά, η κοινωνική απόσυρση ή η πτώση της επίδοσης. Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη η σχολική ψυχολογία να μην περιορίζεται μόνο στην αξιολόγηση μαθησιακών δυσκολιών ή στη διαχείριση κρίσεων, αλλά να λειτουργεί προληπτικά, αναπτυξιακά και συστημακά μέσα στην σχολική κοινότητα.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή η εικόνα που παρουσιάζουν οι μαθητές με μεταναστευτικό υπόβαθρο. Στην έκθεση για την Κύπρο επισημαίνεται ότι η πρόωρη εγκατάλειψη της εκπαίδευσης συνεχίζει να αυξάνεται, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων που έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό, παρά τα μέτρα και τα προγράμματα που εφαρμόζονται τα τελευταία χρόνια με τη στήριξη ευρωπαϊκών κονδυλίων.
Το εύρημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, αν ληφθεί υπόψη ότι οι μαθητές με μεταναστευτικό υπόβαθρο αποτελούν πλέον σημαντικό μέρος του μαθητικού πληθυσμού στην Κύπρο. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου ένας στους πέντε μαθητές στη χώρα προέρχεται από οικογένεια με μεταναστευτικό υπόβαθρο, ποσοστό αισθητά υψηλότερο σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει ότι οι νέοι που γεννήθηκαν στο εξωτερικό αντιμετωπίζουν συχνότερα δυσκολίες ένταξης στο εκπαιδευτικό σύστημα, είτε λόγω γλωσσικών εμποδίων είτε λόγω κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων. Παράλληλα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι νεοαφιχθέντες μαθητές συγκαταλέγονται στις ομάδες με τον υψηλότερο κίνδυνο πρόωρης εγκατάλειψης της εκπαίδευσης.
Της Μπισάν Ιμπραχήμ
