«Μια σταγόνα ιστορία» -«Ορεστειακά»: Όταν η Αθήνα αιματοκυλίστηκε για μια μετάφραση

Από σήμερα το ειδησεογραφικό μέσο φιλοξενεί τη σειρά άρθρων «Μια σταγόνα ιστορία» του Δημήτρη Καμπουράκη

Τέτοιες μέρες, πριν από 123 χρόνια, συνέβησαν τα «Ορεστειακά»

Στην Αθήνα των αρχών του περασμένου αιώνα, πραγματικά κινδύνευες αν ήθελες να ακούσεις τον Αισχύλο σε μια γλώσσα που καταλάβαινες. Αυτό ακούγεται σήμερα εξωφρενικό. Κι όμως, μια παράσταση της «Ορέστειας» στο Βασιλικό Θέατρο που ανέβηκε την 1η Νοεμβρίου του 1903 έγινε αφορμή για φοιτητικές κινητοποιήσεις, απειλές, επέμβαση του στρατού και αιματοχυσία. Τα γεγονότα ονομάστηκαν «Ορεστειακά» και έμειναν ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια του ελληνικού γλωσσικού ζητήματος.

Για να καταλάβουμε την έκρηξη, πρέπει να φανταστούμε μια χώρα όπου η γλώσσα της καθημερινής ζωής διέφερε από τη γλώσσα των κρατικών εγγράφων και μεγάλου μέρους της διδασκαλίας. Ο κόσμος μιλούσε τη δημοτική, τη νεότερη ελληνική όπως είχε εξελιχθεί μέσα στους αιώνες. Ενώ το κράτος χρησιμοποιούσε την καθαρεύουσα, μια λόγια μορφή που επιχειρούσε να απομακρύνει στοιχεία θεωρούμενα ξένα ή λαϊκά και να προσεγγίσει την αρχαία ελληνική.

Η διαφορά ήταν και κοινωνική. Η κατοχή της επίσημης γλώσσας αποτελούσε εφόδιο για σπουδές, δημόσια θέση και κοινωνική άνοδο. Οι δημοτικιστές ζητούσαν μια παιδεία που θα στηριζόταν στη ζωντανή γλώσσα. Οι αντίπαλοί τους υποστήριζαν ότι η γλωσσική προσέγγιση προς την αρχαιότητα προστάτευε την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. Οι φόβοι αυτοί αποκτούσαν ιδιαίτερη δύναμη σε ένα μικρό κράτος που διεκδικούσε εδάφη και αναζητούσε επιβεβαίωση της εθνικής του ταυτότητας. Έτσι, η δημοτική μπορούσε να παρουσιάζεται ως ανατρεπτική, ενώ η καθαρεύουσα ως εγγύηση τάξης και πατριωτισμού.

Είχαν προηγηθεί τα «Ευαγγελικά» του Νοεμβρίου 1901. Η μετάφραση των Ευαγγελίων στη νεότερη γλώσσα, και ιδιαίτερα η δημοσίευση της απόδοσης του Αλέξανδρου Πάλλη στην εφημερίδα «Ακρόπολις», είχε ξεσηκώσει σφοδρές αντιδράσεις. Η μετάφραση αντιμετωπίστηκε ως προσβολή του ιερού κειμένου, ακόμη και ως απειλή για τη θρησκεία και το έθνος. Οι συγκρούσεις άφησαν νεκρούς και προκάλεσαν σοβαρή πολιτική κρίση. Το προηγούμενο ήταν ακόμη νωπό όταν, δύο χρόνια αργότερα, η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε από τα Ευαγγέλια στον Αισχύλο.

Το Βασιλικό Θέατρο ήταν τότε ένας νέος θεσμός, συνδεδεμένος με τη μοναρχία. Στεγαζόταν στο επιβλητικό κτίριο της οδού Αγίου Κωνσταντίνου, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η κεντρική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου. Η παρουσίαση της «Ορέστειας» είχε το βάρος μεγάλης καλλιτεχνικής πρωτοβουλίας. Η πρεμιέρα έγινε την 1η Νοεμβρίου 1903, με τις ημερομηνίες της εποχής να ακολουθούν το παλαιό ημερολόγιο.

Πρωταγωνίστρια η Μαρίκα Κοτοπούλη

Τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Θωμάς Οικονόμου και τη μετάφραση ο αρχαιολόγος Γεώργιος Σωτηριάδης, ο οποίος αργότερα έγινε πανεπιστημιακός καθηγητής. Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση. Ωστόσο, η ίδια η απόφαση να μεταφραστεί ο Αισχύλος αρκούσε για να προκαλέσει την οργή των αντιπάλων της. Στην παράσταση εμφανίστηκε η νεαρή Μαρίκα Κοτοπούλη ως Αθηνά. Πριν αρχίσει το έργο, απήγγειλε ένα ποίημα που είχε γράψει ειδικά για την περίσταση ο Κωστής Παλαμάς, «Το χαίρε της τραγωδίας». Η συμμετοχή του ποιητή πρόσθεσε ένα ακόμη μέτωπο. Ο Παλαμάς ήταν γνωστός υπερασπιστής της δημοτικής, αλλά εργαζόταν ως γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Για τους αντιπάλους του, λοιπόν, ένας υπάλληλος του ίδιου του πανεπιστημιακού θεσμού υποστήριζε εκείνο που θεωρούσαν γλωσσική εκτροπή.

Κεντρικός εκφραστής της αντίδρασης ήταν ο καθηγητής Γεώργιος Μιστριώτης, κλασικός φιλόλογος με κύρος και ισχυρή επιρροή στους φοιτητές. Η θέση του ήταν ότι οι αρχαίες τραγωδίες έπρεπε να παρουσιάζονται στο πρωτότυπο. Είχε άλλωστε υποστηρίξει και οργανώσει παραστάσεις αρχαίου δράματος στην αρχαία γλώσσα. Για εκείνον, η θεατρική αναβίωση της αρχαιότητας συνδεόταν με τη διατήρηση της γλωσσικής της μορφής. Ζήτησε από την κυβέρνηση του Δημητρίου Ράλλη να παρέμβει, αλλά το αίτημά του δεν έγινε δεκτό. Η παράσταση προχώρησε.

Ο Παλαμάς στο επίκεντρο των επιθέσεων

Οι αντιδράσεις δεν έμειναν σε φιλολογικές συζητήσεις. Φοιτητές συγκεντρώνονταν, διαμαρτύρονταν και απαιτούσαν να σταματήσουν οι παραστάσεις. Το λεξιλόγιο των διαμαρτυριών δείχνει πόσο γρήγορα η μετάφραση μετατράπηκε σε κατηγορία εθνικής απιστίας. Τα αρχαία έργα χαρακτηρίζονταν εθνικά κειμήλια και η νεότερη απόδοσή τους παρουσιαζόταν ως παρωδία. Στα αιτήματα περιλαμβάνονταν η απαγόρευση της παράστασης και η τιμωρία δημόσιων υπαλλήλων που θεωρούνταν εχθροί της εθνικής γλώσσας. Ο Παλαμάς βρέθηκε έτσι στο κέντρο των επιθέσεων.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η συνηθισμένη εικόνα ενός συντηρητικού κράτους απέναντι σε προοδευτικούς νέους εδώ ανατρέπεται. Ένα θέατρο με βασιλική υποστήριξη επιχειρούσε ένα άνοιγμα προς πιο κατανοητό αρχαίο δράμα, ενώ ένας ισχυρός πανεπιστημιακός κύκλος και οι φοιτητές που τον ακολουθούσαν υπερασπίζονταν την αποκλειστικότητα του πρωτοτύπου. Ανάποδα δηλαδή απ’ ότι θα φανταζόμασταν.

Η μαρτυρία του Κώστα Βάρναλη

Η κρίση κορυφώθηκε τη νύχτα της 8ης Νοεμβρίου. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κώστα Βάρναλη, πλήθος επιχείρησε να επιτεθεί στο θέατρο και ο στρατός πυροβόλησε. Ο Βάρναλης ήταν τότε πρωτοετής φοιτητής και παρακολουθούσε τα γεγονότα από την πλευρά των δημοτικιστών. Στα «Φιλολογικά απομνημονεύματά» του αναφέρει δύο νεκρούς και επτά τραυματίες. Θυμάται επίσης ότι η κυβέρνηση Ράλλη άρχισε ανακρίσεις εναντίον των υποκινητών και ότι ο Μιστριώτης υποχώρησε μετά την αιματηρή κατάληξη.

Ο ακριβής απολογισμός δεν αποδίδεται ομοιόμορφα στις πηγές. Άλλες καταγραφές μιλούν για έναν νεκρό και διαφορετικό αριθμό τραυματιών. Είναι προτιμότερο να κρατήσουμε αυτή τη διαφορά παρά να παρουσιάσουμε ως απολύτως βέβαιο έναν αριθμό που αμφισβητείται. Το ουσιαστικό γεγονός δεν αλλάζει. Η προσπάθεια παρεμπόδισης μιας θεατρικής παράστασης εξελίχθηκε σε αιματηρή σύγκρουση με τις δυνάμεις ασφαλείας.

Γλωσσικός φανατισμός

Η κυβέρνηση είχε κάθε λόγο να φοβάται γενίκευση των επεισοδίων. Τα Ευαγγελικά είχαν δείξει πόσο επικίνδυνη μπορούσε να γίνει η ανάμειξη γλωσσικού φανατισμού, εθνικής αγωνίας και πολιτικής κινητοποίησης. Η αντιμετώπιση των διαδηλώσεων, όμως, με ένοπλη δύναμη έφερε την τραγωδία που υποτίθεται ότι θα απέτρεπε.

Τα Ορεστειακά δεν έλυσαν το γλωσσικό ζήτημα. Οι αντιπαραθέσεις συνεχίστηκαν στα σχολεία, στα πανεπιστήμια, στις εφημερίδες και στη Βουλή. Η γλώσσα των διδακτικών βιβλίων μπορούσε να προκαλεί πολιτική σύγκρουση, ενώ μεταρρυθμίσεις ακυρώνονταν ή ανατρέπονταν. Χρειάστηκε να περάσουν περισσότερα από εβδομήντα χρόνια ώσπου η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 να καθιερώσει τη δημοτική στην εκπαίδευση και να εδραιώσει τη θέση της ως επίσημης γλώσσας του κράτους.

Σήμερα η μετάφραση του αρχαίου δράματος αποτελεί αυτονόητη οδό προς το κοινό. Η γνώση του πρωτοτύπου παραμένει πολύτιμη, αλλά δεν απαιτούμε από κάθε θεατή να είναι κλασικός φιλόλογος για να παρακολουθήσει μια τραγωδία. Αυτή η απλή παραδοχή είχε κάποτε εχθρούς πρόθυμους να βγουν στους δρόμους.

Γι’ αυτό τα Ορεστειακά αξίζει να τα θυμόμαστε. Μας δείχνουν τι συμβαίνει όταν η πολιτιστική κληρονομιά αντιμετωπίζεται σαν περιουσία που πρέπει να φυλάσσεται από τους ίδιους τους κληρονόμους της. Οι διαδηλωτές πίστευαν ότι προστάτευαν τον Αισχύλο. Εκείνος, μέσα από το έργο του, μιλούσε για το τέλος της εκδίκησης και την αρχή της δικαιοσύνης. Ίσως θα τους ωφελούσε να είχαν μπει στο θέατρο και να τον είχαν ακούσει.

Πηγή – iefimerida

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy