Η κλιματική κρίση με τα μάτια του Μαρξ
Σοσιαλισμός ή Οικολογική Βαρβαρότητα
Λοιπόν, αφήστε κάτω τα πλαστικά καλαμάκια, σταματήστε να κλαίτε πάνω από τους κάδους ανακύκλωσης και ακούστε. Αν ο γέρο-Καρλ Μαρξ ανασταινόταν σήμερα, δεν θα πάθαινε αποπληξία από τα iPhone, την Τεχνητή Νοημοσύνη ή τα χρηματιστήρια που τρέχουν σε πραγματικό χρόνο. Αυτά τα περίμενε. Αυτό που θα τον έκανε να βγάλει καπνούς από τα σωθικά του είναι η απίστευτη, η κολοσσιαία, η πανεπιστημιακά περιτυλιγμένη αστική ανοησία.
Μας τσαμπουνάνε, βλέπετε, οι διάφοροι σοβαροφανείς επιστήμονες και οι καλοταϊσμένοι γραφειοκράτες έναν νέο, βαρύγδουπο όρο, την Ανθρωπόκαινο Εποχή. Ο άνθρωπος, σου λέει ο άλλος με ύφος χιλίων καρδιναλίων, κατέστρεψε τον πλανήτη. Ο άνθρωπος φταίει για την υπερθέρμανση, ο άνθρωπος για την τρύπα του όζοντος, ο άνθρωπος για τα πλαστικά στις θάλασσες. Ποιος άνθρωπος, ρε λεβέντες; Ο λιμοκτονημένος Ινδός αγρότης που ψάχνει λίγο νερό στο καμένο χωράφι του; Ο εργάτης στη Λάρισα που δουλεύει δωδεκάωρο και παίρνει το σαράβαλο του 2005 για να πάει στη φάμπρικα; Ή μήπως ο μέτοχος της πολυεθνικής που κάνει βόλτες με το ιδιωτικό του τζετ για να πιει καφέ στο Νταβός;
Αν ο Μαρξ ζούσε σήμερα, θα τους πετούσε το «Κεφάλαιο» στο κεφάλι. Θα τους έλεγε να κόψουν τις αερολογίες περί γενικής ανθρωπότητας. Διότι εδώ δεν έχουμε Ανθρωπόκαινο, έχουμε Κεφαλαιόκαινο. Ο Ανθρωπόκαινος περιγράφει απλώς το σύμπτωμα, δηλαδή τη γεωλογική ζημιά, αλλά ο Κεφαλαιόκαινος εξηγεί την πραγματική αιτία, το σύστημα που την προκαλεί. Δεν φταίει η βιολογική υπόσταση του Σοφού Ανθρώπου για την κλιματική καταστροφή, αλλά ένας συγκεκριμένος, ιστορικά προσδιορισμένος, παράφρονας τρόπος παραγωγής που γεννήθηκε στον μακρό 16ο αιώνα με την αποικιοκρατία, την εμπορευματοποίηση της γης και τη βίαιη οικειοποίηση των πάντων.
Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει, πρέπει να θυμηθούμε κάτι που ο Μαρξ είχε δει από τον 19ο αιώνα, τότε που οι πρόγονοί μας ανακάλυπταν τη βιομηχανική γεωργία. Ο άνθρωπος δεν είναι κάτι ξεχωριστό από τη φύση, είναι μέρος της και η εργασία είναι απλώς ο μεταβολισμός ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του. Ο καπιταλισμός όμως έσπασε αυτόν τον μεταβολισμό στη μέση και δημιούργησε το περίφημο μεταβολικό ρήγμα. Από τη μία πλευρά, άδειασε την ύπαιθρο, στρίμωξε τα εκατομμύρια των προλετάριων στις τσιμεντουπόλεις και άρχισε να ρουφάει τους πόρους της γης χωρίς να επιστρέφει τίποτα πίσω. Από την άλλη, βιομηχανοποίησε τη φύση, το δάσος έπαψε να είναι σύστημα ζωής και έγινε ξυλεία, ο ποταμός μετατράπηκε σε υδροηλεκτρικό κέρδος, και το έδαφος από μάνα γη έγινε υπόβαθρο για χημικά λιπάσματα μέχρι να καταντήσει παντελώς άγονο.
Ο καπιταλιστής έχει ένα δομικό πρόβλημα. Δεν είναι αναγκαστικά κακός άνθρωπος, αν και οι περισσότεροι κάνουν ό,τι μπορούν για να γίνουν, αλλά είναι σκλάβος του συστήματός του. Αν δεν επενδύσει, αν δεν επεκταθεί, αν δεν αυξήσει την παραγωγικότητα, ο ανταγωνιστής θα τον καταπιεί αμάσητο. Έτσι, το χρήμα πρέπει να γίνει οπωσδήποτε περισσότερο χρήμα. Αυτή η εξίσωση είναι η απόλυτη παραφροσύνη, γιατί απαιτεί απεριόριστη επέκταση μέσα σε έναν πεπερασμένο πλανήτη. Είναι σαν να ζητάς από έναν καρκινικό όγκο να μεγαλώνει επ’ άπειρον μέσα στο σώμα του ασθενούς, και μετά να απορείς γιατί πέθανε ο ασθενής.
Και τι μας λένε σήμερα οι φωτισμένοι ηγέτες μας, οι πολυεθνικές και οι διεθνείς οργανισμοί; Άλλαξε λάμπα, πάρτε ηλεκτρικό αυτοκίνητο, μειώστε το ανθρακικό σας αποτύπωμα και ζήστε την Πράσινη Ανάπτυξη! Αυτή είναι η μεγαλύτερη ιδεολογική απάτη του αιώνα. Σου φορτώνουν στην πλάτη την ατομική ενοχή για να μην κοιτάξεις την πηγή του κακού. Πώς να μετακινηθεί ο εργαζόμενος όταν το κράτος έχει διαλύσει τις δημόσιες συγκοινωνίες για να εξυπηρετήσει τις ιδιωτικές εταιρείες; Πώς να αγοράσει βιολογικά προϊόντα η οικογένεια που ζει με τον κατώτατο μισθό; Πώς να μην μολύνει ο φτωχός όταν η ίδια η δομή της πόλης τον εξαναγκάζει να καταναλώνει τα φθηνότερα και πιο τοξικά εμπορεύματα;
Μας τσαμπουνάνε να αγοράσουμε ηλεκτρικό αυτοκίνητο για να σώσουμε το κλίμα, αλλά αυτό απαιτεί άγρια εξόρυξη λιθίου και κοβαλτίου στο Κονγκό και τη Λατινική Αμερική, καταστρέφοντας τα οικοσυστήματα του Παγκόσμιου Νότου. Μας λένε ότι δημιουργούν χρηματιστήριο ρύπων και πράσινα ομόλογα, δηλαδή μετατρέπουν την οικολογική καταστροφή σε νέο πεδίο χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας. Υπόσχονται ότι η τεχνολογία θα πετύχει την αποσύνδεση του ΑΕΠ από τους ρύπους, αλλά αγνοούν το Παράδοξο του Jevons,( Οι λάμπες LED καταναλώνουν ελάχιστο ρεύμα σε σχέση με τις παλιές. Αντί όμως να μειωθεί η κατανάλωση ρεύματος για φωτισμό, πλέον φωτίζουμε πολύ περισσότερους χώρους, βάζουμε διακοσμητικούς φωτισμούς στα μπαλκόνια, στις προσόψεις κ.λπ.) όσο πιο αποδοτική γίνεται η τεχνολογία, τόσο φθηνότερος γίνεται ο πόρος, με αποτέλεσμα να καταναλώνουμε τελικά περισσότερο για να αυξηθεί το κέρδος.
Ο Μαρξ θα έσκαγε στα γέλια, ή στα κλάματα, με τον λεγόμενο Πράσινο Καπιταλισμό. Είναι η προσπάθεια του συστήματος να πουλήσει ως θεραπεία το ίδιο το δηλητήριο που παρασκευάζει, μετατρέποντας ακόμα και τη σωτηρία του πλανήτη σε εμπόρευμα. Αν ανέβαινε σήμερα στο βήμα, δεν θα σου μιλούσε σαν συναισθηματικός οικολόγος που κλαίει για τις πολικές αρκούδες, αλλά σαν αμείλικτος αναλυτής της κοινωνικής πραγματικότητας.
Θα σου έλεγε πρώτα απ’ όλα ότι η κλιματική κρίση είναι ταξική κρίση. Αυτοί που πληρώνουν τις πλημμύρες, τις πυρκαγιές, την ακρίβεια της ενέργειας και την υποβάθμιση της ζωής είναι οι φτωχοί, ενώ οι πλούσιοι θα χτίσουν περιφραγμένες κοινότητες με κλιματισμό και θα βλέπουν τον κόσμο να καίγεται. Θα σου έλεγε ότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Το ζήτημα δεν είναι αν έχουμε ανεμογεννήτριες, αλλά ποιος τις κατέχει και για ποιον σκοπό παράγουν ενέργεια. Θα σου θύμιζε ότι ο Πράσινος Ιμπεριαλισμός είναι ήδη εδώ, αφού η «καθαρή» Δύση απλώς μετατοπίζει το περιβαλλοντικό της κόστος στον Παγκόσμιο Νότο, ρουφώντας τις σπάνιες γαίες του για να κινούνται τα ηλεκτρικά SUV των αστών.
Αφού λοιπόν συμφωνήσαμε ότι η διαγνωστική του γέρο-Καρλ είναι αμείλικτη και ότι ο πράσινος καπιταλισμός είναι απλώς η ίδια παλιά απάτη βαμμένη με οικολογική μπογιά, εύλογα τίθεται το ερώτημα.
Τι κάνουμε, ρε λεβέντες; Πώς περνάμε από την γκρίνια και την καταγγελία στην πράξη; Διότι ο Μαρξ, θυμίζω, δεν ήταν κανένας ακαδημαϊκός χαρτοπόντικας που έγραφε θεωρίες για να παίρνει ακαδημαϊκές μονάδες. Στην 11η θέση στη “Κριτικη στον Λουδοβίκο Φόιερμπαχ” το είπε ξεκάθαρα: «Οι φιλόσοφοι έχουν απλώς ερμηνεύσει τον κόσμο με διάφορους τρόπους. Το θέμα είναι να το αλλάξουμε.”
Η ανάλυση της πραγματικότητας είναι απαραίτητη, αλλά ο τελικός στόχος δεν είναι η κατανόηση της αδικίας, αλλά η εξάλειψή της.
Για να αλλάξει όμως αυτός ο κόσμος και να μην καταλήξουμε ψητοί στον πλανητικό φούρνο μικροκυμάτων, ο Μαρξ θα μας έβαζε να κάνουμε τέσσερα πολύ συγκεκριμένα, ριζικά πράγματα, ξεκινώντας από το να πετάξουμε στα σκουπίδια τις αυταπάτες μας.
Πρώτον, κατάργηση της εμπορευματοποίησης των βασικών κοινωνικών και φυσικών αγαθών. Η ενέργεια, το νερό, τα δάση, οι δημόσιες μεταφορές, η στέγη και η τροφή δεν μπορούν να είναι πεδία κερδοσκοπίας. Όσο η ενέργεια είναι εμπόρευμα, ο πάροχος θα θέλει να πουλάει όλο και περισσότερες κιλοβατώρες για να αυξήσει τα κέρδη των μετόχων του, είτε αυτές παράγονται από λιγνίτη είτε από ανεμογεννήτριες. Αν η ενέργεια περάσει σε δημόσιο, κοινωνικό έλεγχο, ο σκοπός παύει να είναι το κέρδος και γίνεται η κάλυψη των αναγκών με το ελάχιστο δυνατό οικολογικό αποτύπωμα. Τότε μόνο μπορείς να πεις, παράγουμε όση ενέργεια πραγματικά χρειαζόμαστε και όχι όση απαιτεί η αγορά για να τρέχει το ΑΕΠ.
Δεύτερον, συνειδητός, δημοκρατικός σχεδιασμός της παραγωγής. Σήμερα, τι θα παραχθεί, πού, με ποιες πρώτες ύλες και με τι διάρκεια ζωής αποφασίζεται στα κλειστά γραφεία των πολυεθνικών με μοναδικό κριτήριο την απόδοση της επένδυσης. Αυτό οδηγεί στην τεχνητή απαξίωση, φτιάχνουμε συσκευές που χαλάνε σε δύο χρόνια για να αγοράσεις την επόμενη, και στην παραγωγή τόνων άχρηστων εμπορευμάτων που καταλήγουν στις χωματερές. Ο Μαρξ θα υποστήριζε ότι η κοινωνία, μέσα από δημοκρατικούς θεσμούς και επιστημονικά δεδομένα, πρέπει να αποφασίζει συλλογικά. Τι χρειαζόμαστε πραγματικά; Πόσα νοσοκομεία, πόσα τρένα, πόσα σπίτια; Και πώς θα τα φτιάξουμε ώστε να διαρκούν δεκαετίες, εξοικονομώντας πόρους και ανθρώπινη εργασία;
Τρίτον, δραστική μείωση του εργάσιμου χρόνου. Ναι, καλά ακούσατε. Η οικολογική μετάβαση περνάει μέσα από το οκτάωρο που πρέπει να γίνει πεντάωρο ή τετράωρο. Όσο η παραγωγικότητα αυξάνεται, στον καπιταλισμό αυτό σημαίνει είτε απολύσεις είτε παραγωγή περισσότερων άχρηστων πραγμάτων για να κρατηθεί η απασχόληση. Αντί όμως να παράγουμε σκουπίδια για να δουλεύουμε 12ωρα, μοιράζουμε την αναγκαία κοινωνική εργασία σε όλους. Λιγότερη παραγωγή εμπορευμάτων σημαίνει λιγότερη εξόρυξη πόρων, λιγότερη ρύπανση και, κυρίως, περισσότερο ελεύθερο χρόνο για τον άνθρωπο να ζήσει, να μορφωθεί, να δημιουργήσει, να αθληθεί. Η πραγματική ανάπτυξη δεν μετριέται σε τόνους τσιμέντου ή καταναλωτικά αγαθά, αλλά σε ελεύθερο χρόνο.
Τέταρτον, επανασύνδεση της πόλης με την ύπαιθρο και επούλωση του μεταβολικού ρήγματος.
Δεν γίνεται να έχουμε τερατώδεις μεγαλουπόλεις, τσιμεντουπόλεις που καταβροχθίζουν ενέργεια και παράγουν βουνά σκουπιδιών, ενώ η περιφέρεια ερημώνει ή μετατρέπεται σε βιομηχανική ζώνη εξόρυξης και μονοκαλλιέργειας. Απαιτείται μια εντελώς διαφορετική χωροταξία, αποκέντρωση, αγροτοικολογική γεωργία χωρίς τοξικά χημικά που καταστρέφουν το έδαφος, και τοπική παραγωγή τροφής με σεβασμό στους φυσικούς κύκλους.
Και όλα αυτά δεν μπορούν να γίνουν «από τα πάνω», ούτε με προεδρικά διατάγματα καλοπροαίρετων τεχνοκρατών. Πρέπει να γίνουν με ταξική και διεθνιστική αλληλεγγύη. Η μετάβαση δεν μπορεί να φορτωθεί στις πλάτες του εργάτη που θα χάσει τη δουλειά του στο λιγνιτωρυχείο, ούτε στον λαό του Κονγκό που θα λιμοκτονεί για να βγάζουν οι Δυτικοί κοβάλτιο. Απαιτείται κοινωνική προστασία, ανακατεύθυνση των πόρων από τις πολεμικές βιομηχανίες και τα ορυκτά καύσιμα στις δημόσιες υποδομές, και ακύρωση του χρέους των φτωχών χωρών ώστε να μην εξαναγκάζονται να ξεπουλάνε τη φύση τους στους ξένους επενδυτές.
Ο πλανήτης δεν κινδυνεύει. Η γη υπήρχε εκατομμύρια χρόνια πριν από εμάς και θα υπάρχει εκατομμύρια χρόνια μετά. Αυτό που κινδυνεύει είναι οι προϋποθέσεις για να ζήσει ο άνθρωπος σαν λογικό, ελεύθερο και αξιοπρεπές ον. Η πραγματική ελευθερία της ανθρωπότητας δεν είναι να αγοράζει περισσότερα «πράσινα» αχρηστάδια, αλλά να ρυθμίσει συνειδητά, συλλογικά και δημοκρατικά τη σχέση της με τη φύση.
Με λίγα λόγια, η σωτηρία του πλανήτη δεν είναι τεχνικό πρόβλημα, ούτε θέμα ατομικής ενάρετης συμπεριφοράς. Είναι ζήτημα κοινωνικής εξουσίας. Ή θα συνεχίσουμε να αφήνουμε την τύχη της ανθρωπότητας στα χέρια μιας τυφλής αγοράς που μας οδηγεί στην αυτοκτονία, ή θα πάρουμε τις τύχες μας και τα μέσα παραγωγής στα δικά μας χέρια, ρυθμίζοντας λογικά τη σχέση μας με τη φύση.
Το δίλημμα, λοιπόν, που βάζει ο Μαρξ στον 21ο αιώνα δεν είναι «πράσινη ανάπτυξη ή οπισθοδρόμηση». Είναι το παλιό, καλό, αμείλικτο δίλημμα: Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα. Μόνο που σήμερα, η βαρβαρότητα δεν φοράει μόνο στρατιωτικές μπότες. Φοράει κοστούμι, κρατάει πιστοποιητικό βιωσιμότητας ESG και μας πνίγει στα απόβλητά της χαμογελώντας. Όπως θα έλεγε και ο γέρος, η οικολογική χειραφέτηση θα είναι έργο των ίδιων των εργαζομένων ή δεν θα υπάρξει ποτέ.
Πηγή: Παναγιώτης Κουμουνδούρος
