Βασίλης Ραφαηλίδης: Η φωνή που δεν χαρίστηκε στα «καθάρματα»

Υπήρχαν άνθρωποι που έγραφαν για να τους χειροκροτούν.

Και υπήρχαν άνθρωποι που έγραφαν για να ενοχλούν.

Ο Βασίλης Ραφαηλίδης ανήκε στη δεύτερη κατηγορία.

Δημοσιογράφος, συγγραφέας, κινηματογραφικός κριτικός και διανοούμενος της Αριστεράς, έζησε σε μια Ελλάδα γεμάτη πολιτικές συγκρούσεις, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, εμφυλιοπολεμικά τραύματα και κοινωνικές ανισότητες. Και αποφάσισε να μη γίνει ποτέ μέρος της βολικής σιωπής.

Δεν προσκύνησε την εξουσία.

Δεν σεβάστηκε τους «μεγάλους» επειδή ήταν μεγάλοι.

Δεν δέχτηκε τους εθνικούς μύθους επειδή ήταν βολικοί.

Και δεν χάρισε ούτε στην Αριστερά τα δικά της λάθη.

Η Ελλάδα χωρίς το φίλτρο της αγιογραφίας

Ο Ραφαηλίδης είχε έναν δικό του τρόπο να κοιτάζει την ελληνική ιστορία.

Όχι μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια της εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης, αλλά μέσα από τις αντιφάσεις της.

Μια Ελλάδα που μπορούσε να είναι ταυτόχρονα περήφανη και άδικη. Δημοκρατική και αυταρχική. Προοδευτική και βαθιά συντηρητική.

Στην περίφημη «Ιστορία (κωμικοτραγική) του νεοελληνικού κράτους», η ιστορία δεν παρουσιάζεται ως μια ευθεία πορεία προς το μεγαλείο.

Παρουσιάζεται ως αυτό που συχνά είναι:

ένα μείγμα μεγαλείου, γελοιότητας, τραγωδίας, συμφερόντων, αυταπατών και ανθρώπινης μικρότητας.

Και αυτή ακριβώς η ματιά ήταν που έκανε πολλούς να ενοχλούνται.

Δεν φοβόταν να τα βάλει με κανέναν

Ο Ραφαηλίδης είχε το σπάνιο προνόμιο —και το θάρρος— να μη φοβάται την πολιτική και κοινωνική σύγκρουση.

Έγραφε για πολιτικούς, διανοούμενους, καλλιτέχνες, Εκκλησία, Αριστερά, Δεξιά, εθνικισμό και φασισμό με την ίδια διάθεση:

να ξεσκεπάσει την υποκρισία.

Η γλώσσα του μπορούσε να γίνει σκληρή, σαρκαστική και αδυσώπητη.

Αλλά πίσω από την ειρωνεία υπήρχε μια βαθύτερη πολιτική θέση:

Ο άνθρωπος δεν πρέπει να υποτάσσεται στην εξουσία.

Ο πολίτης δεν πρέπει να φοβάται την κριτική.

Και η δημοσιογραφία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε δημόσιες σχέσεις των ισχυρών.

Αριστερός, αλλά όχι άκριτος

Κι εδώ βρίσκεται ίσως μία από τις σημαντικότερες πλευρές του.

Ο Ραφαηλίδης ήταν άνθρωπος της Αριστεράς, αλλά δεν αντιμετώπιζε την Αριστερά ως θρησκεία.

Δεν πίστευε στο αλάνθαστο κόμμα.

Δεν πίστευε στο αλάνθαστο ηγέτη.

Δεν πίστευε ότι επειδή κάποιος βρίσκεται «στη σωστή πλευρά», απαλλάσσεται αυτομάτως από την κριτική.

Η αυτοκριτική ήταν απαραίτητη.

Γιατί αν η Αριστερά θέλει να αλλάξει την κοινωνία, πρέπει πρώτα να μπορεί να κοιτάζει χωρίς φόβο τα δικά της λάθη.

Απέναντι στον φασισμό

Ο φασισμός για τον Ραφαηλίδη δεν ήταν απλώς μια μαύρη σελίδα του παρελθόντος.

Ήταν μια διαρκής απειλή.

Ένας τρόπος σκέψης που τρέφεται από τον φόβο, τον αυταρχισμό, τον εθνικισμό, την αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων και την ανάγκη να εμφανιστεί κάποιος «ισχυρός» για να λύσει όλα τα προβλήματα.

Γι’ αυτό και η σκέψη του παραμένει ενοχλητικά επίκαιρη.

Γιατί ο φασισμός δεν επιστρέφει πάντοτε με στολές και σημαίες.

Μπορεί να επιστρέψει με «κανονικό» κοστούμι.

Με τηλεοπτικό πάνελ.

Με ένα σύνθημα περί «τάξης».

Με μίσος για τον αδύναμο.

Με περιφρόνηση για τον μετανάστη.

Με επίθεση στον συνδικαλιστή.

Με απαξίωση της Αριστεράς.

Με την απαίτηση να σωπάσει όποιος διαφωνεί.

Η μεγάλη απάτη της «εθνικής υπερηφάνειας»

Ο Ραφαηλίδης είχε έναν ιδιαίτερα αιχμηρό τρόπο να αντιμετωπίζει την εθνική αυτοϊκανοποίηση.

Δεν θεωρούσε ότι αγαπάς την Ελλάδα όταν κρύβεις τα εγκλήματά της.

Δεν θεωρούσε ότι υπερασπίζεσαι την πατρίδα όταν παραποιείς την ιστορία της.

Και δεν πίστευε ότι χρειάζεται να παρουσιάσουμε τους προγόνους μας ως τέλειους για να νιώσουμε περήφανοι.

Η πραγματική σχέση με την ιστορία απαιτεί κάτι πολύ δυσκολότερο:

να αντέχεις την αλήθεια της.

Και η αλήθεια δεν είναι ποτέ τόσο καθαρή όσο οι εθνικοί μύθοι.

Η δημοσιογραφία που χάσαμε

Ίσως γι’ αυτό ο Ραφαηλίδης λείπει τόσο πολύ σήμερα.

Σε μια εποχή όπου η δημοσιογραφία συχνά μετατρέπεται σε αναπαραγωγή δηλώσεων, πολιτικών γραμμών και δημοσίων σχέσεων, εκείνος πίστευε ότι ο δημοσιογράφος πρέπει να κάνει ακριβώς το αντίθετο.

Να ψάχνει.

Να αμφισβητεί.

Να ξεβολεύει.

Να ρωτά εκεί που όλοι οι άλλοι σιωπούν.

Να λέει στον ισχυρό αυτό που κανείς δεν τολμά να του πει.

Και να υπερασπίζεται τον αδύναμο όταν όλοι έχουν στραφεί εναντίον του.

«Καθάρματα» υπάρχουν πάντα

Ο τίτλος ενός αφιερώματος μπορεί να είναι απλώς ένας τίτλος.

Η ουσία όμως της σκέψης του Ραφαηλίδη βρίσκεται αλλού.

Στην αμείλικτη κριτική απέναντι σε εκείνους που χρησιμοποιούν την εξουσία, την πατρίδα, τη θρησκεία, την ιστορία ή την ιδεολογία για να δικαιολογήσουν την καταπίεση και την αδικία.

Γιατί οι εποχές αλλάζουν.

Τα πρόσωπα αλλάζουν.

Τα κόμματα αλλάζουν.

Οι κυβερνήσεις αλλάζουν.

Η ανάγκη όμως να αντιστέκεσαι στην αυθαιρεσία δεν αλλάζει.

Ο Βασίλης Ραφαηλίδης έφυγε από τη ζωή το 2000.

Η Ελλάδα όμως που σατίρισε, επέκρινε και προσπάθησε να καταλάβει εξακολουθεί να υπάρχει.

Με τις ίδιες περίπου αντιφάσεις.

Με τις ίδιες κοινωνικές αδικίες.

Με τους ίδιους μικρούς και μεγάλους αυταρχισμούς.

Και ίσως γι’ αυτό η φωνή του εξακολουθεί να μας θυμίζει κάτι πολύ απλό:

Η πιο χρήσιμη πατρίδα είναι εκείνη που αντέχει την αλήθεια.

Και η πιο χρήσιμη Αριστερά είναι εκείνη που δεν φοβάται να κοιτάξει ούτε τον αντίπαλό της ούτε τον καθρέφτη της.

Με αφορμή το αφιέρωμα του News 24/7 στον Βασίλη Ραφαηλίδη.