ΚύπροςΑντιπολεμία: οι Κύπριοι συνθέτες και η τέχνη του συντονισμού
Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google Add philenews.com on Google Το Φεστιβάλ Νέας Μουσικής του Κέντρου Κυπρίων Συνθετών επέστρεψε στο Άρτος, στους Αγίους Ομολογητές, με πέντε βραδιές αφιερωμένες στην ειρήνη.…
20 Νοεμβρίου 2026 · 06:37
Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
Το Φεστιβάλ Νέας Μουσικής του Κέντρου Κυπρίων Συνθετών επέστρεψε στο Άρτος, στους Αγίους Ομολογητές, με πέντε βραδιές αφιερωμένες στην ειρήνη. Μια ματιά από μέσα.
Πριν από οκτώ χρόνια, με αφορμή τη συναυλία του πιανίστα Ερμή Θεοδωράκη, είχα γράψει για τα φεστιβάλ, τη σύγχρονη μουσική και τους άυλους συνθέτες. Με αφετηρία τον Ουμπέρτο Έκο, είχα μιλήσει για τις δυνάμεις που δεν μετριούνται με το βάρος αλλά έχουν βαρύτητα, για τον πολιτισμό που βαφτίζουμε πολιτισμό, για τη λειτουργία copy-paste και fast food που μας «ταΐζει» την τελευταία μόδα κάθε καλοκαίρι. Οκτώ χρόνια μετά, λίγα άλλαξαν και πολλά χειροτέρεψαν.
Κάθε πέρσι και καλύτερα για τον πολιτισμό, θα πει κάποιος. Memberberries, όπως τα βάφτισαν οι δημιουργοί του South Park: εκείνα τα γλυκά μουράκια της νοσταλγίας που ψιθυρίζουν «θυμάσαι;» και μας νανουρίζουν, για να μην κοιτάξουμε το σήμερα. Αλλά το σήμερα δεν σηκώνει νανουρίσματα. Η Γάζα ισοπεδώθηκε. Το Ιράν βομβαρδίστηκε. Στην Ουκρανία εισέβαλαν. Όλοι όμως αντιστάθηκαν, όλοι αντιστέκονται.
Σε μια εποχή λοιπόν όπου ο καπιταλισμός έχει πνίξει και τους πνιγμένους, αλλά όπου οι τέχνες, που δεν καθρεφτίζουν απλώς την κοινωνία αλλά επιδρούν ενεργά πάνω της, παραμένουν από τις τελευταίες μη βίαιες [ίσως και βίαιες, με τον δικό τους τρόπο] μορφές αντίστασης [ο Μαρξ σημείωνε ήδη ότι η καπιταλιστική παραγωγή είναι εχθρική στην τέχνη. Σας θυμίζει κάτι; 0,45, 0,45, 0,45], οι Κύπριοι συνθέτες επέστρεψαν με ένα φεστιβάλ που φέρει, όχι τυχαία, τον τίτλο «Αντιπολεμία».
Το ετήσιο Φεστιβάλ Νέας Μουσικής του Κέντρου Κυπρίων Συνθετών φιλοξενήθηκε φέτος από τις 9 έως τις 14 Νοεμβρίου στο πανέμορφο Άρτος, στην περιοχή των Αγίων Ομολογητών της Λευκωσίας. Πέντε βραδιές, για να χαρίσουν πνοή και να μας θυμίσουν ότι και αυτοί αντιστέκονται.
Επέστρεψα κι εγώ στο φεστιβάλ, όχι όμως πλέον ως rapporteur, ούτε ως voyeur, αλλά ως συμμετέχων παρατηρητής, καθώς είχα την τύχη να συμμετάσχω στην εναρκτήρια βραδιά ως φιλοξενούμενος του Κέντρου. Το Ηλεκτροακουστικό Συγκρότημα του ΚΚΣ, που ιδρύθηκε το 2014, αποτελείται από συνθέτες που αυτοσχεδιάζουν με ηλεκτρικές κιθάρες, συνθεσάιζερ, πιάνο, ηλεκτρονικά και χειροποίητα κρουστά, με δηλωμένο στόχο να αντιδράσουν στην ψευδή «αρμονία» που προωθεί το status quo.
Στη βραδιά «Αυτοσχεδιασμοί για την Ειρήνη – Όχι στον Πόλεμο» έπαιξα δίπλα στους Τάσο Στυλιανού, Χάρη Σοφοκλέους, Γιώργο Σταύρου και Σάββα Σάββα. Αυτοσχεδιάσαμε πάνω σε ιδέες των ίδιων των δημιουργών: τη «μουσική των σφαιρών», ρυθμικούς κύκλους, ποντιακούς χορούς και το ποίημα του Dylan Thomas «And Death Shall Have No Dominion» [«Κι ο θάνατος δεν θα ’χει εξουσία»], ένα ποίημα για ό,τι επιμένει να ζει ακόμη κι όταν όλα γύρω του γκρεμίζονται.
Μια κιθάρα ρωτά. Ένα αιθερόφωνο ψάχνει τον ουρανό. Το πιάνο θυμάται ότι κάποτε ήταν δέντρο. Οι σφαίρες γυρίζουν, κανείς δεν τις ακούει, όλοι τις νιώθουν. Πέντε, εφτά, εννιά, έντεκα· και πάλι από την αρχή. Ένας ποντιακός χορός πιάνεται από τον ώμο του διπλανού και δεν αφήνει. Το κρουστό που απαντά λάθος και το λάθος που γίνεται δρόμος. Κάπου ανάμεσα, μια φωνή: δεν θα ’χει, δεν θα ’χει, δεν θα ’χει εξουσία. Έξω, στην αυλή, μυρίζει καφές. Ακόμη πιο έξω, πόλεμος. Μέσα, για μια ώρα, κανείς δεν παίζει μόνος του.
Ο ελεύθερος αυτοσχεδιασμός διδάσκει κάτι που ως κοινωνία φαίνεται να ξεχάσαμε: τον συντονισμό. Κανείς δεν παίζει μόνος του. Ο καθένας ακούει, απαντά, υποχωρεί, προτείνει· είναι μέλος ενός μεγαλύτερου συνόλου, χωρίς να παραδίδει τη φωνή του. Γι’ αυτό η συμμετοχή δεν είναι υποταγή. Είναι κι αυτή αντίσταση: στον κατακερματισμό, στην απομόνωση, στο «ο καθένας για τον εαυτό του» που μας πουλάνε ως ελευθερία.
Ο νεαρός Μαρξ, στα Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844, έβλεπε στην ελεύθερη, συνειδητή δημιουργία αυτό που κάνει τον άνθρωπο «καθολικό, άρα ελεύθερο ον»· και στην αλλοτρίωση τον μηχανισμό όπου, όσο ανεβαίνει η αξία των πραγμάτων, τόσο πέφτει η αξία των ανθρώπων. Ο αυτοσχεδιασμός, όπως κάθε συλλογική τέχνη, αντιστρέφει αυτή την εξίσωση. Αυτή τη συλλογικότητα τη συνάντησα σε όσους συμμετείχαν στο φεστιβάλ. Γνώρισα ανθρώπους που δεν είχα γνωρίσει. Συζητήσαμε για τον πολιτισμό, για την πρώτη κρύα νύχτα του φθινοπώρου, για τον καφέ που έφτιαχνε ο Sunny στο Άρτος και που μύριζε σε όλη την εσωτερική αυλή. Αισθάνθηκα παρών.
Η δεύτερη βραδιά ανήκε στο Duo Ardea, το ντουέτο με έδρα την Αυστρία: η Βελγίδα υψίφωνος Laure-Catherine Beyers και η Σέρβα πιανίστρια Ana Ostojić, πρόσφατα βραβευμένες με το πρώτο βραβείο του Διεθνούς Διαγωνισμού Μουσικής Δωματίου Luigi Nono στο Τορίνο. Υπό τον τίτλο «Φωνές και Πιάνο για την Ειρήνη», έργα των Aperghis, Auerbach, Sarhan και Jost συνομίλησαν με τρία νέα έργα Κυπρίων: το «Hymn to the Unseen» του Γιώργου Σταύρου, τα «Τρία τραγούδια» του Ευαγόρα Καραγιώργη σε ποίηση Χαριτίνης Ξύδη και την «Αγορά» του Άκη Παύλου, σε στίχους από το ομώνυμο σονέτο του Παλαμά.

Στο τέλος της «Αγοράς» η υψίφωνος τραγουδά μέσα στο πιάνο και νύσσει τις χορδές με το νύχι, ενώ η λέξη «βλογημένο» σβήνει σταδιακά, σαν απόηχος μιας ζωής ποθητής αλλά απρόσιτης. Ίσως αυτή να είναι η πιο ακριβής εικόνα της εποχής μας. Στο τρίτο χειροκρότημα μετά τη λήξη της συναυλίας, οι δύο ερμηνεύτριες μας χάρισαν έναν συγκλονιστικό αυτοσχεδιασμό, στον οποίο παραδόθηκαν και οι ίδιες.
Το σύνολο Πατσιαούρα, υπό τη διεύθυνση του Άντη Σκορδή, παρουσίασε στις 12 Νοεμβρίου τη βραδιά «Ήχος Πάνω από τον Πόλεμο», με τέσσερις παγκόσμιες πρεμιέρες: τον «Μεταχρόνο» του Σάββα Σάββα, «Το πατσιαούριν» του Ευαγόρα Καραγιώργη, την «Αρμονική Μορφή της Ευθυγράμμισης» του Γιώργου Σταύρου και το «Alturas» του Κυριάκου Κώστα.

Στάθηκα στο πατσιαούριν: το παλιό ρούχο που, αντί να πεταχτεί, γινόταν μπάλωμα, ξεσκονόπανο ή σύρτης για τον φούρνο, όχι από τσιγκουνιά αλλά από σεβασμό προς την ύλη και την ανθρώπινη ανάγκη. Αν το 2018 έγραφα για την ξέφρενη κατανάλωση, εδώ βρίσκω μια απάντηση: μια μουσική που μπαλώνει, που ανακυκλώνει μνήμη, που αρνείται να πετάξει. Ένα μικρό, κυπριακό αντίδοτο στην αλλοτρίωση.
Η βραδιά έκλεισε με το TIR…MBO του Σκορδή, μια τελετή όπου οι μουσικοί καλούν ένα μυθικό πλάσμα που σιγά σιγά τους καταλαμβάνει όλους, εκτός από το τρομπόνι [το διαβάζω ως υπενθύμιση ότι μέσα σε κάθε σύνολο υπάρχει πάντα χώρος και για τη διαφωνία]. Την επομένη, ο Ράμι Σαριεντίν έδωσε το ρεσιτάλ «Το θέμα τελικά είναι να είσαι απέξω», με την παγκόσμια πρώτη εκτέλεση της Σονάτας αρ. 2 του Σκορδή, έργου που γεννήθηκε το 2008 από μια αλληλογραφία ανάμεσα στην ποιήτρια Ευτυχία Παναγιώτου, τον συνθέτη και τον ερμηνευτή.
Το κλείσιμο του φεστιβάλ, στις 14 Νοεμβρίου, παραδόθηκε σε νέους δημιουργούς κάτω των 25 ετών: τους Οδυσσέα Πιερίδη, Χριστόδουλο Κωνσταντίνου, Θεοφάνη Γρατσία, Ριγίνο Janowczyk, Αντώνη Σάββα και Νικόλα Στυλιανού. Ένα Κέντρο που ανοίγει τη σκηνή του σε νέους και όσους δεν ανήκουν σε αυτό κάνει πράξη τη συλλογικότητα που επικαλείται.

Την ίδια εβδομάδα που οι Κύπριοι συνθέτες παρουσίαζαν το έργο τους, λίγο πιο πέρα, μέσα στα τείχη, η Στέλλα Ν. Χρίστου παρουσίαζε στο κτίριο Τσαούση το ηλεκτροακουστικό επιτελεστικό λαμέντο «post-truth is another water game I play against my mouth» [η μετα-αλήθεια είναι άλλο ένα παιχνίδι με το νερό που παίζω ενάντια στο στόμα μου].
Η παράσταση, στις 11 και 12 Νοεμβρίου, εγκαινίαζε την πενθήμερη εγκατάσταση «Tape #1, Εργαλεία Μέτρησης Αποστάσεων» του ερευνητικού προγράμματος Space of Tapes, μια δοκιμή να μετρηθούν οι αποστάσεις που χωρίζουν την ακαδημία από τους κρατικούς θεσμούς, τη θρησκεία από τις αρχαιότητες, τη σύγχρονη δημιουργία από το χρήμα.
Με τη Σαβίνα Γιαννάτου στον ρόλο του Στόματος, την Ανδρούλα Καφά ως Εργάτη του Παρελθόντος, τη Χρίστου ως Εργάτη του Μέλλοντος και το σύνολο Arcades Bildakt [βιμπράφωνο, μπουζούκι, μουσικό πριόνι, κλαρίνο, αναλογικά ηλεκτρονικά], ο θρήνος δεν ζητά παρηγοριά· ζητά την εκδίωξη του πόνου. Είναι ένας θρήνος ενεργητικός, ένα γνωστικό εργαλείο, όπως σημειώνει η ίδια, για να αποτινάξουμε «ό,τι μας συνθλίβει». Η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι εδώ τοτέμ σε λουστραρισμένες προθήκες, αλλά κάτι που διασώζουμε και μεταδίδουμε στο παρόν.

Το περιεχόμενο των παραστάσεων με εντυπωσίασε, εξίσου όμως με συγκλόνισε η ταυτόχρονη παρουσία αυτών των δύο παράλληλων εκδηλώσεων. Δύο σκηνές, λίγα χιλιόμετρα, η ίδια πόλη, η ίδια επιμονή. Κανείς δεν είναι μόνος του. Οι καλλιτέχνες στη Λευκωσία αντιστέκονται.
Εδώ όμως βρίσκεται και η κριτική μου, γιατί συμμετοχή δεν σημαίνει μόνο να βρίσκεσαι στη δική σου σκηνή¹. Σημαίνει και να βρίσκεσαι στη σκηνή του άλλου. Και η παρουσία σε μια συναυλία, η ζωντανή στήριξη, δεν είναι σαν τα προσκλητήρια γάμου, «ήρθα σε σένα, έρχεσαι σε μένα»· είναι πράξη συμμετοχής, όχι ανταπόδοσης.
Πόσοι από όσους γέμισαν την αυλή του Άρτος πέρασαν και από το κτίριο Τσαούση, και πόσοι έκαναν τη διαδρομή ανάποδα; Η μουσική ζωή του τόπου μας παραμένει κατακερματισμένη σε στυλ, είδη και κλίκες: η σύγχρονη λόγια μουσική εδώ, η τζαζ εκεί, ο ηλεκτρονικός ήχος παραπέρα, η παράδοση κάπου αλλού, ο καθένας με το δικό του κοινό και τη δική του αυλή. Η μουσική μπορεί να σταθεί πέρα και πάνω από τέτοια σύνορα. Οι καλλιτέχνες χρειάζεται να κάνουν το ίδιο: να έρθουν μαζί, όχι για να γίνουν όλοι ένα, αλλά για να ακουστούν δυνατότερα. Γιατί ένας χώρος διασπασμένος σε μικρές αυλές είναι ο ευκολότερος χώρος για να του κόψεις τον προϋπολογισμό.
Ως κρουστός, έμαθα να μετρώ τον κόσμο σε χτύπους. Στα 133 χτυπήματα το λεπτό, κάθε χτύπος διαρκεί μηδέν κόμμα σαράντα πέντε του δευτερολέπτου. Μηδέν κόμμα σαράντα πέντε. Τόσο διαρκεί και η ανάσα που αφήνει η πολιτεία στον πολιτισμό της. Το 1933, ανάμεσα σε δύο πολέμους, ο Ουαλός ποιητής Dylan Thomas έγραφε ότι ο θάνατος δεν θα έχει εξουσία. Στο Άρτος και στου Τσαούση, ανάμεσα σε τόσους πολέμους, οι Κύπριοι δημιουργοί το επανέλαβαν με τον δικό τους τρόπο. Ο πόλεμος δεν θα έχει εξουσία. Ούτε το μηδέν κόμμα σαράντα πέντε.
Γιατί, όπως ξέρουν ο μουσικός, ο χορευτής, ο ηθοποιός και ο ακροβάτης, ο χρόνος ανάμεσα στους χτύπους δεν είναι κενός. Εκεί ζει το groove, εκεί ακούμε ο ένας τον άλλον, εκεί συντονιζόμαστε. Εκεί παίζουν οι δημιουργοί της Κύπρου, καλύπτοντας τη διαφορά με απλήρωτες ώρες, με δανεικά όργανα, με φθαρμένες χορδές, με τον καφέ του Sunny. Σαν τα γλυκά νερά της Στέλλας Χρίστου: λίγα, αλλά γεμάτα ζωή².
Η «σφαίρα της ελευθερίας» αρχίζει μόνο εκεί όπου παύει η εργασία που επιβάλλει η ανάγκη [και πάλι Μαρξ]. Στον τόπο μας, οι καλλιτέχνες χτίζουν αυτή τη σφαίρα στον χρόνο που κλέβουν από την ανάγκη. Ο δικός τους τυμπανιστής, για να θυμηθώ τον στίχο της Ευτυχίας Παναγιώτου, «είναι σταθερό ρυθμόμετρο»³. Αν αυτό δεν είναι αντίσταση, τότε τι είναι; Την επόμενη φορά, ελάτε. Συμμετέχετε. Μπορεί να σας ενοχλήσει, αλλά θα αισθανθείτε, τουλάχιστον, ζωντανοί.
¹ Η κριτική αυτή δεν αφορά τους καλλιτέχνες των δύο εκδηλώσεων που περιγράφω εδώ. Γενικεύω συνειδητά, για τον υπόλοιπο καλλιτεχνικό χώρο του τόπου μας, και για όλους μας.
² Στο δεύτερο μέρος του λαμέντο της, «the fresh water fish paradox», η Στέλλα Χρίστου υπενθυμίζει ότι τα γλυκά νερά των λιμνών και των ποταμών, μόλις το 0,1% των νερών του πλανήτη, φιλοξενούν τον μισό πληθυσμό των ψαριών. Ας φροντίζαμε λοιπόν τουλάχιστον ένα ποτάμι, λέει, αντί να κυνηγούμε τους τουριστικούς «βυθούς» του τόπου και του χρόνου.
³ Από το ποίημα «ο τυμπανιστής» (2008) της Ευτυχίας Παναγιώτου, από το οποίο γεννήθηκε η Σονάτα αρ. 2 του Άντη Σκορδή. Στο ποίημα ο τυμπανιστής είναι εσωτερικός, και η αντοχή μοναχική. Εδώ τον δανείζομαι για κάτι συλλογικό. Η μοναχική αντοχή και η συλλογική αντίσταση δεν είναι αντίθετες· είναι δύο και ένα μαζί. Κανένα σύνολο δεν κρατά χρόνο, αν ο καθένας δεν κρατά πρώτα τον δικό του.
* O Αλέξανδρος Γαγάτσης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ
Πηγή – Φιλελεύθερος










