Σύγχρονες αφηγήσεις & ιστορική μνήμη

Ανοιχτός ορίζοντας

Μαρτυρίες  των εν ζωή μεταλλεργατών της Σερίφου που «φροντίζουν» την ιστορία και την μνήμη του νησιού σε  μια εποχή που η λέξη τουριστική ανάπτυξη ακούγεται ως οδοστρωτήρας. Μαρτυρίες από οχτώ  υπερήλικες σήμερα άνδρες, οι οποίοι την δεκαετία 1953-1963 όταν μπήκαν οι τίτλοι τέλους στην λειτουργία των μεταλλείων στο νησί, ήταν παιδιά, ανήλικοι εργάτες στις στοές και στην επιφάνεια της γής, στο φόρτωμα, στις ξυλοδεσιές, στα φουρνέλα, στην οικοδομή των εργατικών κατοικιών ή στο χημείο, που όλοι  έχουν να θυμηθούν ατυχήματα, δυστυχήματα , νεκρούς που κουβάλησαν στον ώμο, που το χτύπημα της καμπάνας ήταν προμήνυμα θανάτου, που  στερήθηκαν τα γράμματα για το μεροκάματο από ήλιο σε ήλιο, που περπατούσαν ώρες ατελείωτες για να φτάσουν στις στοές ή στο λιμάνι όταν οι  εκάστοτε εργολάβοι  κατέπλεαν με τα κότερα, που κουβαλούν  ακόμη και σήμερα από την παιδική τους ηλικία αναπηρίες από εργατικά ατυχήματα, για τα οποία δεν αποζημιώθηκαν ποτέ. Που γνώρισαν εκμετάλλευση, που τους έκλεψαν ένσημα, που τους  έκλεψαν  την πατρογονική γη με εκβιασμό οι εκάστοτε εργολάβοι ,που ακόμη και  σήμερα εμφανίζονται  επιχειρηματίες ,ως επίγονοι των Γκρόμαν και διεκδικούν το μισό νησί. Έζησαν τα γεγονότα και δεν άκουγαν μόνο ιστορίες από τους γονείς τους που ήταν και αυτοί μεταλλεργάτες από την εμβληματική περίοδο της ματωμένης εξέγερσης του 1916 που το αίμα τεσσάρων εργατών θεμελίωσε και καθιέρωσε στην Ελλάδα το 8ωρο, το οποίο σήμερα – ένα αιώνα μετά- αμφισβητείται.

Υπάρχει η μαρτυρία μια 95χρονης γυναίκας, η οποία ήταν κόρη και σύζυγος μεταλλεργάτη που στα 22 του χρόνια έμεινε ανάπηρος από εργατικό ατύχημα γιατί όλα τότε ήταν θέμα ατομικής ευθύνης. Κατέγραψα στο νησί και τις μαρτυρίες  τεσσάρων παιδιών μεταλλεργατών, που ανήκουν στην γενιά αυτή που  είχε τόσες τραυματικές μνήμες από το βίωμα των γονιών και των παππούδων τους, που  επιμένουν να κρατήσουν ζωντανή την ιστορία της λεηλασίας που υπέστη η Σέριφος  και να μην παραχωρήσουν σπιθαμή από της γή τους σε διεκδικητές. Εντοπίσαμε ανάμεσα σε φυλαγμένες φωτογραφίες το βιβλιάριο εγγραφής στο σωματείο ενός μεταλλεργάτη το 1916 πριν την αιματοβαμμένη εξέγερση που συνοδεύεται από το καταστατικό λειτουργίας που είχε υποχρέωση να τηρήσει ο  συνδικαλισμένος εργάτης. Ευκαιρία για σύγκριση με τα σημερινά απαξιωμένα  εργατικά σωματεία/σφραγίδες. Ο καθηγητής Ιστορία του ΕΚΠΑ Βαγγέλης Καραμανωλάκης μελέτησε το καταστατικό και καταγράφει τις παρατηρήσεις του.

«Πληγωμένο» όλο το νησί από αυτήν την ανάπτυξη καθώς ο σημερινός επισκέπτης/ταξιδιώτης αντικρύζει παντού τρύπες, μπάζα, σκουριασμένα εγκαταλειμμένα μηχανήματα, τις σκάλες φόρτωσης υπό κατάρρευση, μια μικρή αναθηματική πλάκα στην μνήμη των  νεκρών μεταλλεργατών και κανένα μουσείο αφιερωμένο σε αυτούς που  τους αφαίμαξαν « ψυχή τε και σώματι» για  δεκαετίες.

Όλα ξεκίνησαν τον Γενάρη του 2024 όταν τελείωσα την ανάγνωση του δίτομου μυθιστορήματος της Μαίρης Κόντζογλου Τσιαχτσίρη «Από ήλιο σε ήλιο» και «Αποσπερίτης», Εκδόσεις Μεταίχμιο, στην οποία οφείλω ένα μεγάλο ευχαριστώ  γιατί οι αφηγήσεις της μου ξύπνησαν την ανάγκη να βρεθώ στο νησί, να παρατηρήσω τις στοές και τις τρύπες που είχα μεν ξαναδεί αλλά δεν είχαν φωνή, να αναζητήσω τους ελάχιστους εργάτες που ακόμη ζούν, να καταγράψω τις μνήμες τους, να ανασυστήσω μέσα μου μια ολόκληρη εποχή ενός  ελληνικού εργασιακού Μεσαίωνα. Δεν αρνήθηκε να  μου μιλήσει κανείς…

Τα μέλη του «Πολιτιστικού Συλλόγου» που είναι οι φροντιστές της ιστορίας του νησιού κόντρα στα ιδιωτικά συμφέροντα, με φιλοξένησαν και με βοήθησαν  στην καταγραφή των μαρτυριών αυτών. Πολύτιμη η συμβολή του καθηγητή του ΕΜΠ  Νίκου Μπελαβίλα, για την συνδρομή της επιστήμης στην διάσωση της ιστορικής μνήμης. Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον ποιητή Δημήτρη Ζάχαρη που επιμελήθηκε στις συνεντεύξεις και μας πρόσφερε ένα υπό έκδοση ποίημα του, όπου υπάρχει ο συμβολισμός της ασφυξίας και του εγκλωβισμού που βιώνει ο ίδιος ως ασθενής της νόσου   Als ,όπου ο νούς, η μνήμη και τα συναισθήματα ασφυκτιούν μέσα στο ακινητοποιημένο  πάσχον σώμα , όπως κάποιος στην σκοτεινή γαλαρία.

Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον  Ματθαίο Φραντζεσκάκη και τις εκδόσεις «Πυξίδα της Πόλης» που έβαλαν στο χαρτί τις μνήμες των τότε ανήλικων μεταλλεργατών για να μην πουν κάποιοι ότι δεν ήξεραν…

Αλεξάνδρα Χριστακάκη

Συζήτηση με την Κωνσταντία Σωτηρίου και την Αλεξάνδρα Χριστακάκη με αφορμή τα βιβλία «Η κεφαλή του Τσάτσγουερθ» και «Στα σπλάχνα της Σερίφου», που εξετάζει αφηγηματικές προσεγγίσεις και ιστορικές μνήμες.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ