Ιστορικές Διαδρομές: Πώς είδε η Τουρκοκυπριακή εφημερίδα Söz την επίσκεψη Πάρκινσον

Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο τον Αύγουστο του 1944

Του Μιχάλη Μιχαήλ

Μέρος 2ο

Όπως είδαμε στο πρώτο μέρος, η άφιξη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο, στις 11 Αυγούστου 1944, έδωσε νέα ώθηση στην πολιτική κινητοποίηση γύρω από το αίτημα της Ένωσης.

Το ΑΚΕΛ, οι συντεχνίες, δημοτικές αρχές και άλλοι ελληνοκυπριακοί φορείς επιχείρησαν να αξιοποιήσουν την παρουσία του προσωπικού αντιπροσώπου του Βρετανού Υπουργού Αποικιών για να μεταφέρουν στο Λονδίνο τις πολιτικές διεκδικήσεις τους.

Η επίσκεψη, όμως, δεν αφορούσε μόνο την ελληνοκυπριακή πλευρά. Παρακολουθήθηκε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από την τουρκοκυπριακή κοινότητα, η οποία είχε τις δικές της ανησυχίες και επιδιώξεις για το μέλλον του νησιού.

Τα φύλλα της τουρκοκυπριακής εφημερίδας Söz των 13, 14 και 16 Αυγούστου 1944 (τα οποία έχουμε τη δυνατότητα να αντλήσουμε από το ηλεκτρονικό αρχείο του ΓΤΠ) αποτελούν γι’ αυτό ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πρωτογενές τεκμήριο. Μέσα από τις στήλες τους μπορούμε να δούμε όχι μόνο πώς ένα τμήμα της τουρκοκυπριακής πολιτικής ηγεσίας αντιμετώπιζε την επίσκεψη Πάρκινσον, αλλά και πώς παρακολουθούσε την ταχύτατη ανάπτυξη της ελληνοκυπριακής ενωτικής κινητοποίησης.

Στις 13 Αυγούστου, μόλις δύο ημέρες μετά την άφιξη Πάρκινσον, η Söz δημοσίευσε εκτενές άρθρο του δικηγόρου Εσάτ, πρώην δικαστή του Ιεροδικείου, με τίτλο «Με αφορμή τις επισκέψεις του Sir Kosmo Parkinson στην Κύπρο».[1]

Ο αρθρογράφος σημείωνε ότι η επίσκεψη είχε προκαλέσει έντονη δραστηριότητα στον ελληνοκυπριακό Τύπο και θεωρούσε αναγκαίο να πληροφορηθούν και οι Τουρκοκύπριοι τις απόψεις που διατυπώνονταν.

Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.

Η Söz δεν αγνοούσε την ελληνοκυπριακή πολιτική συζήτηση, αλλά την παρακολουθούσε συστηματικά και τη μετέφερε στους αναγνώστες της. Αναφερόταν σε δημοσιεύματα που υποστήριζαν ότι ο Πάρκινσον δεν έπρεπε να περιοριστεί σε συναντήσεις με πρόσωπα που θα επέλεγε η αποικιακή διοίκηση, αλλά να ακούσει δημοτικά συμβούλια, οργανώσεις και άλλους αντιπροσωπευτικούς φορείς.

Στο ίδιο πλαίσιο γινόταν αναφορά στον Ανεξάρτητο, στο ΑΚΕΛ, στο Εμπορικό Επιμελητήριο και στην Κυπριακή Επιτροπή του Λονδίνου.

Η Söz είχε αντιληφθεί ότι η επίσκεψη ενός ανώτατου στελέχους του Colonial Office μετατρεπόταν σε ευκαιρία για την προβολή του αιτήματος της Ένωσης.

Η αντίληψη αυτή δεν ήταν αβάσιμη. Ο Πάρκινσον είχε σταλεί στην Κύπρο ως προσωπικός αντιπρόσωπος του Υπουργού Αποικιών Oliver Stanley, με αποστολή να αποκτήσει άμεση γνώση των τοπικών συνθηκών και προβλημάτων. Η βρετανική κυβέρνηση διευκρίνισε αργότερα στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η έκθεσή του ήταν εμπιστευτική και δεν επρόκειτο να δημοσιευθεί.[2]

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το φύλλο της 14ης Αυγούστου. Στο πρωτοσέλιδο της Söz δημοσιεύθηκε άρθρο με τίτλο «Ο Sir Parkinson στο νησί μας», το οποίο υπέγραφε ο Fadıl N. Korkut, γενικός γραμματέας της ΚΑΤΑΚ.[3]

Ο Korkut καλωσόριζε τον Βρετανό απεσταλμένο εκ μέρους της τουρκοκυπριακής κοινότητας και εξέφραζε την ελπίδα ότι η επίσκεψή του θα είχε θετικά αποτελέσματα. Παράλληλα, υπογράμμιζε ότι ο Πάρκινσον δεν έπρεπε να αρκεστεί σε επίσημες ή ημιεπίσημες επαφές, αλλά να έρθει σε άμεση επικοινωνία με τον ίδιο τον πληθυσμό.

Πίσω από το καλωσόρισμα υπήρχε σαφές πολιτικό μήνυμα. Η επίσκεψη θεωρούνταν ευκαιρία ώστε να ακουστεί απευθείας στο Λονδίνο και η τουρκοκυπριακή φωνή.

Ο Korkut διατύπωνε ρητά την αντίθεση στην προσάρτηση της Κύπρου σε άλλο κράτος και ειδικότερα στην Ένωση με την Ελλάδα. Η θέση αυτή συνδεόταν με τον φόβο ότι, σε περίπτωση Ένωσης, η τουρκοκυπριακή κοινότητα θα βρισκόταν υπό την πολιτική κυριαρχία της ελληνοκυπριακής πλειοψηφίας.

Το δημοσίευμα, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στην αντίθεση προς την Ένωση. Περιείχε ταυτόχρονα κριτική προς την αποικιακή διοίκηση και αιτήματα για αλλαγές στο εσωτερικό καθεστώς της Κύπρου. Ο Korkut ζητούσε δημοκρατικότερη διακυβέρνηση, μεγαλύτερο έλεγχο των μουσουλμανικών θρησκευτικών και κοινοτικών θεσμών από τους ίδιους τους Τουρκοκυπρίους και αλλαγές στον τρόπο διαχείρισης των κοινοτικών υποθέσεων.

Η διάσταση αυτή είναι σημαντική.

Η πραγματικότητα του 1944 δεν μπορεί να αποδοθεί με το απλουστευτικό σχήμα «Ελληνοκύπριοι εναντίον Βρετανών – Τουρκοκύπριοι υπέρ Βρετανών».

Η Söz αντιτασσόταν στην Ένωση, αλλά παράλληλα ασκούσε κριτική σε πλευρές της βρετανικής διοίκησης και διεκδικούσε πολιτικές και κοινοτικές μεταρρυθμίσεις.

Στο ίδιο φύλλο της 14ης Αυγούστου δημοσιεύθηκε μια μικρή αλλά αποκαλυπτική είδηση με τίτλο «Δηλώσεις στους δρόμους». Η Söz κατέγραφε ότι μετά την άφιξη Πάρκινσον εμφανίστηκαν στους δρόμους συνθήματα των Ελληνοκυπρίων.[4]

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν αιτήματα για κατάργηση της «δικτατορικής αγγλικής διοίκησης», για πολιτικές ελευθερίες και για Ένωση με τη «μητέρα Ελλάδα».

Πρόκειται για ενδιαφέρουσα ανεξάρτητη καταγραφή της ελληνοκυπριακής κινητοποίησης από τουρκοκυπριακή εφημερίδα. Δείχνει επίσης ότι, πριν από τις συγκρούσεις που θα ακολουθούσαν, το πολιτικό κλίμα είχε ήδη μεταφερθεί από τα υπομνήματα και τα τηλεγραφήματα στον δημόσιο χώρο.

Στην ίδια σελίδα η Söz ανέφερε ότι από διάφορα μέρη της Κύπρου είχαν σταλεί στον Πάρκινσον τηλεγραφήματα καλωσορίσματος. Ακόμη σημαντικότερη ήταν άλλη είδηση με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ζητείται η προσάρτηση του νησιού στην Ελλάδα».[5] Εκεί καταγράφονταν τηλεγραφήματα ελληνοκυπριακών φορέων που ζητούσαν την Ένωση.

Η συστηματική προβολή αυτών των ενεργειών δείχνει ότι η τουρκοκυπριακή εφημερίδα αντιλαμβανόταν την έκταση που αποκτούσε η ενωτική εκστρατεία. Η επίσκεψη Πάρκινσον δεν αντιμετωπιζόταν πλέον ως μια συνηθισμένη περιοδεία Βρετανού αξιωματούχου, αλλά συνδεόταν με το ευρύτερο ερώτημα του μεταπολεμικού μέλλοντος της Κύπρου.

Στις 16 Αυγούστου η Söz επανήλθε με νέο πρωτοσέλιδο άρθρο, «Με αφορμή την επίσκεψη του Sir Cosmo Parkinson στην Κύπρο».[6] Η πολιτική ανησυχία ήταν πλέον περισσότερο εμφανής.

Ο αρθρογράφος παρατηρούσε ότι η επίσκεψη είχε προκαλέσει ασυνήθιστη κινητικότητα και σημείωνε ότι το σύνθημα της Ένωσης προβαλλόταν έντονα από τους Ελληνοκυπρίους. Επιχειρούσε μάλιστα να αντικρούσει ιστορικά και πολιτικά την άποψη ότι η Κύπρος έπρεπε να ενωθεί με την Ελλάδα.

Η θέση του ήταν κατηγορηματική: οι Τουρκοκύπριοι δεν αποδέχονταν την Ένωση. Ταυτόχρονα, όμως, υποστήριζε ότι είχαν δικαιώματα που έπρεπε να διαφυλαχθούν και ότι οι υφιστάμενοι πολιτικοί θεσμοί δεν επαρκούσαν για την έκφραση των αναγκών του πληθυσμού. Θεωρούσε μάλιστα ιδιαίτερα σημαντικό να επισκεφθεί ο Πάρκινσον και τουρκοκυπριακές περιοχές, ώστε να αποκτήσει προσωπική εικόνα των απόψεών τους.

Στην ίδια σελίδα μια σύντομη ανταπόκριση από τη Λεμεσό ανέφερε ότι, με αφορμή την άφιξη του Πάρκινσον, οι δρόμοι είχαν στολιστεί με ελληνικές σημαίες και εθνικά χρώματα.[7] Έτσι η Söz, σχεδόν μέρα με τη μέρα, κατέγραφε την εξάπλωση των ενωτικών εκδηλώσεων.

Τα τρία αυτά φύλλα της Söz μάς επιτρέπουν να δούμε την επίσκεψη από διαφορετική οπτική.

Ο Πάρκινσον είχε φθάσει σε μια Κύπρο όπου δεν υπήρχε μία ενιαία πολιτική φωνή. Η παρουσία του ενεργοποιούσε διαφορετικές προσδοκίες, διεκδικήσεις και φόβους.

Για το ΑΚΕΛ, τις συντεχνίες και ευρύτερα σημαντικό τμήμα του ελληνοκυπριακού πολιτικού κόσμου, η επίσκεψη αποτελούσε ευκαιρία να προβληθούν προς το Λονδίνο η Ένωση και οι πολιτικές ελευθερίες. Για την τουρκοκυπριακή πολιτική ηγεσία που εκφραζόταν μέσα από τη Söz, αποτελούσε ευκαιρία να καταγραφεί η αντίθεση στην Ένωση, αλλά και να τεθούν αιτήματα απέναντι στην ίδια την αποικιακή διοίκηση.

Οι δύο αυτές αντιδράσεις δεν είχαν ακόμη λάβει τη μορφή της μεταγενέστερης οξείας διακοινοτικής αντιπαράθεσης. Αποκάλυπταν όμως ότι το ερώτημα του μεταπολεμικού καθεστώτος της Κύπρου δεν μπορούσε να εξεταστεί χωρίς να ληφθούν υπόψη οι διαφορετικές πολιτικές επιδιώξεις των δύο κοινοτήτων.

Και ενώ η Söz κατέγραφε στις 16 Αυγούστου την ενωτική κινητοποίηση και εξέφραζε τις τουρκοκυπριακές ανησυχίες, στη Λευκωσία η κατάσταση πλησίαζε ήδη σε ανοικτή σύγκρουση.

Η αποικιακή κυβέρνηση είχε αποφασίσει να περιορίσει τις δημόσιες κινητοποιήσεις και η αντιπαράθεση για το δικαίωμα της πολιτικής έκφρασης επρόκειτο μέσα στις επόμενες ώρες να μεταφερθεί στους δρόμους.

Στο επόμενο σημείωμα θα εξετάσουμε τη μεγάλη κινητοποίηση της 17ης–18ης Αυγούστου 1944, τις συλλήψεις του Πλουτή Σέρβα, του Ανδρέα Ζιαρτίδη και άλλων στελεχών του ΑΚΕΛ και του συνδικαλιστικού κινήματος, τη μαζική συγκέντρωση έξω από το δικαστήριο της Λευκωσίας και τη σύγκρουση των διαδηλωτών με την αποικιακή αστυνομία.

Υποσημειώσεις

[1] Söz, 13 Αυγούστου 1944, «Sir Kosmo Parkinson Hazretlerinin Kıbrısı Ziyaretleri Münasebetiyle».

[2] Hansard (Επίσημα Πρακτικά της Βρετανικής Βουλής των Κοινοτήτων), 4 Οκτωβρίου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’s Visit».

[3] Söz, 14 Αυγούστου 1944, «Sir Parkinson Adamızda», Fadıl N. Korkut.

[4] Söz, 14 Αυγούστου 1944, «Dalı Sokaklarında Beyannameler».

[5] Söz, 14 Αυγούστου 1944, «Adanın Yunanistana İlhakı İsteniyor».

[6] Söz, 16 Αυγούστου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’un Kıbrısı ziyareti münasebetile».

[7] Söz, 16 Αυγούστου 1944, «Limassol Yunan Bayraklarile Donatıldı».

Βασικές πηγές και βιβλιογραφία

Söz, 13, 14 και 16 Αυγούστου 1944.

D. Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, King’s College London, 2016.

Anastasia Yiangou, Cyprus in World War II: Politics and Conflict in the Eastern Mediterranean, κεφ. 8.

Hansard, House of Commons, 4 Οκτωβρίου 1944.

1. Δημοσιεύματα της τουρκοκυπριακής εφημερίδας Söz, 13–16 Αυγούστου 1944, για την επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον και τις πολιτικές αντιδράσεις που προκάλεσε στην Κύπρο.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ