Ιστορικές Διαδρομές: Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο το 1944

      
Μια λιγότερο γνωστή σελίδα της αντιαποικιακής δράσης του ΑΚΕΛ και της κυπριακής Αριστεράς
Του Μιχάλη Μιχαήλ
Η επίσκεψη του ανώτατου στελέχους του βρετανικού Υπουργείου Αποικιών και προσωπικού αντιπροσώπου του Υπουργού Αποικιών, Σερ Κόσμο Πάρκινσον, στην Κύπρο τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1944 αποτελεί μία από τις λιγότερο γνωστές πτυχές της νεότερης κυπριακής ιστορίας.
Βρίσκεται χρονικά ανάμεσα στα Οκτωβριανά του 1931 και στις μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις της μεταπολεμικής περιόδου και γι’ αυτό συχνά περνά σχεδόν απαρατήρητη. Ωστόσο, τα γεγονότα που συνδέθηκαν με την παρουσία του ανώτατου στελέχους του βρετανικού Υπουργείου Αποικιών αποκαλύπτουν μια κρίσιμη στιγμή: την επανεμφάνιση της μαζικής αντιαποικιακής δράσης και, ιδιαίτερα, τον ολοένα σημαντικότερο ρόλο του ΑΚΕΛ, των συντεχνιών και της οργανωμένης Αριστεράς στη διεκδίκηση της Ένωσης και πολιτικών ελευθεριών.
Το καλοκαίρι του 1944 ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησίαζε προς την τελική του φάση και στην Κύπρο αυτή η προοπτική δημιουργούσε προσδοκίες. Και λόγω της συμμετοχής χιλιάδων Κυπρίων στις συμμαχικές δυνάμεις, θεωρείτο ότι η νίκη των Συμμάχων έπρεπε να συνοδευτεί από την εφαρμογή και στην Κύπρο των αρχών περί ελευθερίας και αυτοδιάθεσης – Ένωσης. Η Ένωση με την Ελλάδα επανερχόταν έτσι με ιδιαίτερη ένταση στο πολιτικό προσκήνιο.
Η Κύπρος του 1944 ήταν πολιτικά διαφορετική από εκείνη των Οκτωβριανών. Μετά την εξέγερση του 1931 οι Βρετανοί είχαν επιβάλει ένα αυστηρό καθεστώς, περιορίζοντας τις πολιτικές ελευθερίες, τις δημόσιες συγκεντρώσεις και την αντιπροσωπευτική πολιτική ζωή. Η δεκαετία του 1940, όμως, έφερε νέα πολιτική κινητικότητα. Το εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα αναπτύχθηκε, ενώ το ΑΚΕΛ, που ιδρύθηκε το 1941, εξελίχθηκε γρήγορα σε σημαντική πολιτική δύναμη[1].
Η παρουσία του στις συντεχνίες, στις τοπικές οργανώσεις και στην αυτοδιοίκηση έδινε στην Αριστερά τη δυνατότητα να συνδέσει τις πολιτικές διεκδικήσεις με τη μαζική κινητοποίηση. Παράλληλα, το ΑΚΕΛ είχε υιοθετήσει την Ένωση με την Ελλάδα ως κεντρικό πολιτικό αίτημα. Έτσι, η Ένωση δεν αποτελούσε πλέον αποκλειστικό πεδίο της Εκκλησίας και των παραδοσιακών εθνικών δυνάμεων. Η οργανωμένη Αριστερά διεκδικούσε ενεργό ρόλο στο ενωτικό και αντιαποικιακό κίνημα.
Η επικείμενη επίσκεψη του Πάρκινσον έδωσε την ευκαιρία να εκφραστεί αυτή η νέα πραγματικότητα. Για τη βρετανική κυβέρνηση, πάντως, ο χαρακτήρας της αποστολής ήταν πολύ πιο περιορισμένος. Ο Υπουργός Αποικιών Oliver Stanley εξήγησε αργότερα στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι ο Πάρκινσον είχε μεταβεί στην Κύπρο ως προσωπικός αντιπρόσωπός του για να αποκτήσει άμεση γνώση των τοπικών συνθηκών και προβλημάτων. Η έκθεση που θα υπέβαλλε δεν επρόκειτο να δημοσιοποιηθεί[2].
Για τους Ελληνοκυπρίους, όμως, η παρουσία ενός υψηλόβαθμου αξιωματούχου με άμεση πρόσβαση στον Υπουργό Αποικιών είχε σαφώς πολιτική σημασία. Ήταν μια ευκαιρία να μεταφερθεί απευθείας στο Λονδίνο το μήνυμα ότι, μετά τη συμβολή της Κύπρου στον πόλεμο, το πολιτικό μέλλον του νησιού δεν μπορούσε να παραμείνει εκτός συζήτησης.
Πριν ακόμη από την άφιξη του Πάρκινσον, ο Τοποτηρητής του Αρχιεπισκοπικού Θρόνου Λεόντιος επιχείρησε να εξασφαλίσει κοινή στάση των ελληνοκυπριακών πολιτικών δυνάμεων. Επεδίωξε την υποβολή κοινού υπομνήματος με αίτημα την Ένωση.
Η εφημερίδα της Αριστεράς, ο «Ανεξάρτητος», αναφερόταν ήδη την 1η Αυγούστου στις προσπάθειες του Τοποτηρητή για κοινό υπόμνημα προς τον Βρετανό αξιωματούχο[3]. Το ΑΚΕΛ ανταποκρίθηκε θετικά. Η προσπάθεια, όμως, προσέκρουσε στην έντονη αντιπαράθεση Αριστεράς και Δεξιάς.
Η κυπριακή Δεξιά και το Κυπριακό Εθνικό Κόμμα υποστήριζαν επίσης την Ένωση.
Η σύγκρουση του 1944, συνεπώς, δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως αντιπαράθεση μιας «ενωτικής Αριστεράς» με μια «ανθενωτική Δεξιά».
Η βασική διαφωνία αφορούσε τις μεθόδους του αγώνα, τη συνεργασία με το ΑΚΕΛ και τελικά το ποια πολιτική δύναμη θα είχε την πρωτοκαθεδρία στο εθνικό κίνημα.
Ο αντικομμουνισμός είχε ήδη ισχυροποιηθεί στον χώρο της Δεξιάς.
Η συμμετοχή του ΑΚΕΛ αποτελούσε βασικό εμπόδιο για τη συγκρότηση ενιαίου μετώπου, ενώ κύκλοι της Εκκλησίας, ιδιαίτερα η Επισκοπή Κυρηνείας, είχαν υιοθετήσει σαφώς αντικομμουνιστική στάση[4].
Η Εκκλησία, ωστόσο, δεν εμφανιζόταν ενιαία: ο Λεόντιος εξακολουθούσε να επιδιώκει ευρύτερη εθνική συνεννόηση. Το αποτέλεσμα ήταν χαρακτηριστικό της πολιτικής κατάστασης: κοινός στόχος η Ένωση, αλλά χωριστή πολιτική δράση.
Το ΚΕΚ δημοσίευσε τη δική του διακήρυξη στον «Πυρσό» στις 5 Αυγούστου, ενώ λίγες ημέρες αργότερα η ίδια εφημερίδα αμφισβητούσε την πολιτική του ΑΚΕΛ με άρθρο υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο «Πολιτικόν καμουφλάρισμα»[5]. Ο Πάρκινσον έφθασε στην Κύπρο στις 11 Αυγούστου 1944.
Την επομένη ο «Ανεξάρτητος» ανήγγειλε: «Ο Σερ Κόσμο Πάρκινσον έφθασε χθες εις Κύπρον»[6]. Ακολούθησε η αποστολή τηλεγραφημάτων, υπομνημάτων και ψηφισμάτων από οργανώσεις και φορείς, με κυρίαρχο αίτημα την Ένωση.
Για το ΑΚΕΛ και τις συντεχνίες, όμως, η κινητοποίηση δεν μπορούσε να περιοριστεί στην αποστολή υπομνημάτων. Η ενωτική αξίωση έπρεπε να εμφανιστεί ως λαϊκή απαίτηση. Σε αυτό βρίσκεται μια από τις λιγότερο γνωστές πτυχές της αντιαποικιακής δράσης της κυπριακής Αριστεράς: η προσπάθεια να μεταφερθεί η διεκδίκηση από το επίπεδο των πολιτικών και εκκλησιαστικών ηγεσιών στο επίπεδο της οργανωμένης μαζικής κινητοποίησης.
Ιστορικές διαδρομές: η επίσκεψη του σερ κόσμο πάρκινσον στην κύπρο το 1944 – μέρος 1ο 7
Ο Σερ Κόσμο Πάρκινσον, ανώτατο στέλεχος του Βρετανικού Υπουργείου Αποικιών και προσωπικός αντιπρόσωπος του Υπουργού Αποικιών, κατά την επίσκεψή του στην Κύπρο, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1944.
Ιστορικές διαδρομές: η επίσκεψη του σερ κόσμο πάρκινσον στην κύπρο το 1944 – μέρος 1ο 8
Πρωτοσέλιδο του «Ανεξάρτητου» της 12ης Αυγούστου 1944, με κύριο θέμα την άφιξη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο. Η παρουσία του έδωσε την ευκαιρία στο ΑΚΕΛ, τις συντεχνίες και άλλους φορείς να προβάλουν εκ νέου το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα. (Ψηφιακή επικαιροποίηση του πρωτοτύπου).
Η προοπτική αυτή ανησυχούσε τις αποικιακές Αρχές.
Η μνήμη των Οκτωβριανών του 1931 παρέμενε ισχυρή και κάθε μεγάλη συγκέντρωση με εθνικά συνθήματα αντιμετωπιζόταν ως πιθανή απειλή για τη δημόσια τάξη.
Στις 15-16 Αυγούστου η αποικιακή κυβέρνηση προχώρησε στην απαγόρευση των διαδηλώσεων. Υπάρχει μικρή διαφοροποίηση στις πηγές ως προς τη χρονολόγηση: η μεταγενέστερη αφήγηση του ΑΚΕΛ αναφέρει την 15η Αυγούστου, ενώ το επίσημο κυβερνητικό ανακοινωθέν δημοσιοποιήθηκε στις 16 Αυγούστου[7]. Όμως το ουσιαστικό στοιχείο είναι ότι οι Βρετανοί αποφάσισαν να εμποδίσουν τις δημόσιες κινητοποιήσεις κατά την παρουσία Πάρκινσον.
Η απαγόρευση δεν απέτρεψε την Αριστερά.
Στη Λευκωσία οργανώθηκε συγκέντρωση και το πλήθος βγήκε στους δρόμους με ελληνικές σημαίες, πανό και συνθήματα υπέρ της Ένωσης.
Η επίσημη βρετανική καταγραφή επιβεβαιώνει ότι στις 17 Αυγούστου πραγματοποιήθηκε διαδήλωση και ότι ακολούθησαν συλλήψεις πολιτικών και συνδικαλιστικών ηγετών[8].
Έτσι, μέσα σε λιγότερο από μία εβδομάδα, μια επίσκεψη που το Λονδίνο παρουσίαζε ως αποστολή ενημέρωσης είχε εξελιχθεί σε σοβαρή πολιτική αντιπαράθεση.
Η σημασία αυτών των ημερών βρίσκεται ακριβώς στο ότι φανερώνουν μια σχετικά άγνωστη φάση της κυπριακής αντιαποικιακής ιστορίας. Πολύ πριν από τις μεγάλες συγκρούσεις της δεκαετίας του 1950, το ΑΚΕΛ, οι συντεχνίες και η οργανωμένη Αριστερά είχαν αναπτύξει μαζικές μορφές διεκδίκησης απέναντι στη βρετανική αποικιακή διοίκηση, συνδέοντας την απαίτηση για πολιτικές ελευθερίες με το αίτημα της Ένωσης.
Ταυτόχρονα, τα γεγονότα αποκαλύπτουν τη βαθιά αντιπαράθεση στο εσωτερικό του ελληνοκυπριακού πολιτικού κόσμου. Η Δεξιά διεκδικούσε επίσης την Ένωση, αλλά απέρριπτε την πολιτική συνεργασία με το ΑΚΕΛ και αντιμετώπιζε με καχυποψία τη μαζική κινητοποίηση της Αριστεράς.
Η επίσκεψη Πάρκινσον είχε, λοιπόν, λειτουργήσει ως καταλύτης. Η πολιτική αντιπαράθεση περνούσε πλέον από τα υπομνήματα και τα τηλεγραφήματα στους δρόμους.
Οι συλλήψεις της 17ης Αυγούστου και οι συγκρούσεις που θα ακολουθούσαν την επομένη έξω από το δικαστήριο της Λευκωσίας θα αποτελούσαν το επόμενο επεισόδιο αυτής της ελάχιστα γνωστής σελίδας της κυπριακής αντιαποικιακής ιστορίας.
Η επίσκεψη Πάρκινσον είχε, λοιπόν, λειτουργήσει ως καταλύτης. Η πολιτική αντιπαράθεση περνούσε πλέον από τα υπομνήματα και τα τηλεγραφήματα στους δρόμους.
Παράλληλα, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η άφιξη του Πάρκινσον, επομένως, δεν κινητοποίησε μόνο τον ελληνοκυπριακό πολιτικό κόσμο, αλλά προκάλεσε και το ενδιαφέρον και των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι έδειχναν να ανησυχούν και εξέφραζαν τις δικές τους διεκδικήσεις.
Τα δημοσιεύματα της τουρκοκυπριακής εφημερίδας Söz (τα οποία έχουμε στη διάθεσή μας από το ηλεκτρονικό αρχείο του ΓΤΠ) αποκαλύπτουν μια διαφορετική οπτική της ίδιας επίσκεψης και δείχνουν ότι ήδη από τις πρώτες ημέρες του Πάρκινσον στο νησί άρχιζαν να διαγράφονται διαφορετικές αντιλήψεις για το μεταπολεμικό μέλλον της Κύπρου.
Στο επόμενο σημείωμα θα εξετάσουμε πώς η τουρκοκυπριακή εφημερίδα Söz κατέγραψε την επίσκεψη Πάρκινσον και τις ελληνοκυπριακές κινητοποιήσεις για την Ένωση.
Υποσημειώσεις

[1] Καλαντζόπουλος, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931-1950.
[2] Hansard (Επίσημα Πρακτικά της Βρετανικής Βουλής των Κοινοτήτων), 4 Οκτωβρίου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’s Visit».
[3] «Ανεξάρτητος», 1 Αυγούστου 1944, «Αι προσπάθειαι του Τοποτηρητού δι’ υποβολήν κοινού υπομνήματος προς τον κ. Πάρκινσον».
[4] Καλαντζόπουλος, ό.π.
[5] «Πυρσός», 5 Αυγούστου 1944, «Διακήρυξις Κυπριακού Εθνικού Κόμματος»· «Πυρσός», 9 Αυγούστου 1944, «Πολιτικόν καμουφλάρισμα».
[6] «Ανεξάρτητος», 12 Αυγούστου 1944, «Ο Σερ Κόσμο Πάρκινσον έφθασε χθες εις Κύπρον».
[7] Καλαντζόπουλος, ό.π., Γ. Κουκουμάς, αναδρομή στα γεγονότα του Αυγούστου 1944.
[8] Hansard, 4 Οκτωβρίου 1944.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ