Η “αρχιτεκτονική” του αποκλεισμού: Πώς Πούτιν και Ερντογάν “κλειδώνουν” το πολιτικό παιχνίδι εξοστρακίζοντας την αντιπολίτευση – Η θεσμική διολίσθηση σε Ρωσία και Τουρκία

Βλαντίμιρ ΠούτινκαιΡετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: Οι δύο «κεφαλές» στο ρωσικό και το τουρκικό κράτος που διατηρούνται σταθερές, έχοντας κλείσει πάνω από μια 20ετία είτε στην πρωθυπουργία είτε στην προεδρία σε Μόσχα και Άγκυρα. Ο Πούτιν βρίσκεται στην προεδρία από το 2000 μέχρι το 2008 και από το 2012 μέχρι σήμερα (στο ενδιάμεσο, είχε αναλάβει την πρωθυπουργία), ενώ ο Ερντογάν βρίσκεται στην πρωθυπουργία της γείτονος από το 2003 μέχρι το 2014, όταν και ανήλθε στην προεδρία. Αν κάτι γίνεται άμεσα αντιληπτό είναι το «εύπλαστο» των θεσμών. Ειδικότερα, και οι δύο άνδρες δεν έχουν διστάσει να αναλάβουν διαφορετικά αξιώματα, προκειμένου να συνεχίσουν να βρίσκονται στα officia, παρακάμπτοντας τυχόν κωλύματα.
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν (σ.σ. που υπενθυμίζεται πως είχε παρόμοια, αυτοδιοικητική αφετηρία με τον Ερντογάν, με τον έναν να είναι δήμαρχος στην Αγία Πετρούπολη και τον άλλον στην Κωνσταντινούπολη), για παράδειγμα, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος με το ανώτατο όριο των δύο θητειών το 2008, «μεταπήδησε» στην πρωθυπουργία, για να αναλάβει την προεδρία ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ. Κατ’ αναλογία, ο Τούρκος πρόεδρος, στην πορεία μετάβασης του πολιτεύματος από προεδρευόμενη (μη αιρετός ανώτατος άρχων) σε προεδρική δημοκρατία, εγκατέλειψε την πρωθυπουργία, για να την αναλάβει ο έμπιστος άνθρωπος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σταθερά υπουργός στις κυβερνήσεις του και προσωρινός πρόεδρος του κόμματός του, AKP, ο Μπιναλί Γιλντιρίμ. Το αξίωμα καταργήθηκε, με το de facto ημιπροεδρικό σύστημα να καταργείται και να θεσπίζεται μια μονοπρόσωπη εκτελεστική εξουσία, που ασκείται από τον απευθείας εκλεγμένο από τον λαό πρόεδρο.

Οι αλλαγές στο όριο θητειών για Πούτιν και Ερντογάν

Ένα άλλο στοιχείο του «εύπλαστου» των θεσμών αποτελεί το όριο των θητειών: Εν μέσω του κορονοϊού (και με μια αναβολή, ως συνέπεια της έκρηξης της πανδημίας) ο Βλάντιμιρ Πούτιν «μηδένισε το κοντέρ», ανοίγοντας τον δρόμο για να παραμείνει στην προεδρία μέχρι το 2036, όταν θα συμπληρώνει τα 83 του χρόνια. Και μπορεί ο COVID-19 να «χάλασε» κάπως τον συμβολισμό, καθώς έγινε την εβδομάδα 25 Ιουνίου-1 Ιουλίου και όχι στις 22 Απριλίου, όπως ήταν αρχικά προγραμματισμένο (σ.σ. η ημερομηνία συνέπιπτε με τη συμπλήρωση 150 ετών από τη γέννηση του Λένιν), ωστόσο αυτό δεν άλλαξε πολλά ως προς τη στόχευσή του και την θέσπιση – πέραν των προαναφερθέντων για τη θητεία – διατάξεων που ενισχύουν εν γένει την προεδρία (π.χ. την πρόβλεψη για έλεγχο Συνταγματικότητας νόμων που ψήφισε η Βουλή από το αρμόδιο Δικαστήριο, κατόπιν αιτήματος του προέδρου, πριν την υπογραφή τους και τη θέση τους σε ισχύ), αλλά και τον θρησκευτικό προσανατολισμό της Ρωσίας (υπήρξε αναφορά στην αρχέγονη «πίστη στον Θεό», από κοινού με την απαγόρευση του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών, αναγνωρίζοντας πως γάμος είναι μόνο αυτός μεταξύ ενός άνδρα και μιας γυναίκας). Οι διατάξεις υπερψηφίστηκαν με ένα ποσοστό της τάξης του 79%, σε μια διαδικασία που επικρίθηκε από δυτικά μέσα και παρατηρητές ως διαβλητή.
Η ψηφοφορία και οι διαδηλώσεις εν καιρώ πανδημίας

Παρόμοιες κινήσεις βλέπει κανείς και από τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: Μετά το δημοψήφισμα της 16ης Απριλίου του 2017, το οποίο ενέκρινε με ποσοστό 51,4% τις τροποποιήσεις που επιθυμούσε ο αρχηγός του τουρκικού κράτους και μετέτρεπαν την γείτονα σε προεδρική από ημιπροεδρική δημοκρατία, ενώ ισχυροποιούσαν τον θεσμό της προεδρίας σε πολύ μεγάλο βαθμό (π.χ. οι βουλευτές δεν μπορούν να του θέσουν ερωτήσεις, ο Τούρκος πρόεδρος διορίζει υπουργούς και ανώτερους αξιωματούχους χωρίς κανέναν δικαστικό ή κοινοβουλευτικό έλεγχο, με τους ορισθέντες να λογοδοτούν μόνο σε εκείνον κλπ) και παρά τις «φωνές» από Συμβούλιο της Ευρώπης και ΟΑΣΕ περί «άνισης εκλογικής αναμέτρησης», τώρα μπαίνει στη συζήτηση μια πιθανή τρίτη θητεία για τον Ερντογάν.
Διαδηλώσεις υπέρ και κατά των συνταγματικών αλλαγών στην Τουρκία

Ζητούμενο προφανώς η συνέχιση της παραμονής του στην εξουσία και μέσον η πρόωρη προσφυγή στις κάλπες: Το Αρθρο 116 του τουρκικού Συντάγµατος, ειδικότερα, προβλέπει ότι, εάν η Μεγάλη Εθνοσυνέλευση αποφασίσει, µε πλειοψηφία τριών πέµπτων, δηλαδή µε 360 ψήφους, τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών κατά τη διάρκεια της δεύτερης προεδρικής θητείας, ο εν ενεργεία πρόεδρος αποκτά δικαίωµα να είναι εκ νέου υποψήφιος, χωρίς να απαιτείται συνταγµατική αναθεώρηση. Η πρόβλεψη αυτή δεν συνιστά παραβίαση του ορίου των θητειών. Και επειδή και στους δύο ηγέτες αρέσουν πιθανότατα οι ταυτίσεις με ημερομηνίες-κλειδιά, υπάρχουν αναφορές στην Τουρκία πως «πρόωρη» θα µπορούσε να θεωρηθεί ακόµα και η προσφυγή στις κάλπες τον Απρίλιο του 2028, έναν µήνα πριν από τη λήξη των ταυτόχρονων θητειών στην προεδρία και τη Βουλή. Αυτό είχε γράψει σε άρθρο του στο Anadolu, τον Ιούνιο, ένας από τους κορυφαίους συµβούλους του Ερντογάν, ο νοµικός Μεχµέτ Ουτσούµ, δείχνοντας µάλιστα και τη 16η Απριλίου ως πιθανή ηµεροµηνία, καθώς θα συµπληρώνονταν 11 χρόνια από το δηµοψήφισµα του 2017.

“Ιερός πόλεμος”

Ένα άλλο στοιχείο ασφαλώς που έχουν επενδύσει και οι δύο είναι η θρησκεία: Γνωστός άλλωστε είναι ο «εναγκαλισμός» του Ισλάμ από τον Ερντογάν, με τις διασυνδέσεις με τη Μουσουλμανική Αδερφότητα να είναι πολλαπλώς καταγεγραμμένες, με το ίδιο να ισχύει και για την επιδίωξή του να ηγηθεί του Μουσουλμανικού Κόσμου, αποδίδοντας και θεολογικά χαρακτηριστικά στην κόντρα που σοβεί με το Ισραήλ και με «θέατρα» τη Γάζα και την Συρία. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν, από την άλλη, έχει «παίξει» το «χαρτί» της Ορθοδοξίας ήδη από την αρχή του πολέμου στην Ουκρανία: Ο Πατριάρχης Κύριλλος τάχθηκε εξαρχής αναφανδόν της «ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» (όπως τη χαρακτηρίζει η Μόσχα), ενώ στις 27 Μαρτίου 2024, υπό την προεδρία του, εγκρίθηκε το Διάταγμα του Παγκόσμιου Ρωσικού Λαϊκού Συμβουλίου για «Το παρόν και το μέλλον του ρωσικού κόσμου». Το διάταγμα, το οποίο απευθύνεται στις νομοθετικές και εκτελεστικές αρχές της Ρωσίας, προκάλεσε σοβαρές ανησυχίες στα μέλη του Παγκόσμιου Συμβουλίου Εκκλησιών και χαρακτήρισε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως «Ιερό Πόλεμο», ο οποίος διεξάγεται για την προστασία του ενιαίου πνευματικού χώρου της «Αγίας Ρωσίας» ενάντια στη «σατανιστική» Δύση. Άλλωστε, το εν λόγω όργανο αποτελεί θεμελιώδες για την προώθηση του λεγόμενου ενιαίου «Ρωσικού Κόσμου», παρουσιάζοντας τη ρωσο-ουκρανική σύγκρουση ως «αδερφοκτόνα». 

Οι πιέσεις στην αντιπολίτευση

Η σύγκριση κλείνει με τον τρόπο με τον οποίο οι δύο ηγέτες έχουν χειριστεί την αντιπολίτευση: Παράδειγμα αποτελούν οι κοινοβουλευτικές εκλογές αυτής της εβδομάδας στη Ρωσία,που έδωσαν άνετη πλειοψηφία στο κόμμα του Πούτιν, χωρίς πάντως να υπάρχει πραγματική φωνή ενάντια στη συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία. Τον Αύγουστο, το Ανώτατο Δικαστήριο μπλόκαρε τη συμμετοχή του φιλοδυτικού Yabloko, με την κατηγορία ότι λαμβάνει ξένη χρηματοδότηση, παραβιάζει τον νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων και προωθεί τον «εξτρεμισμό». Πολλά εξέχοντα μέλη του κόμματος έχουν φυλακιστεί, ενώ προσωπικότητες της αντιπολίτευσης που είναι στο εξωτερικό, όπως η χήρα του Αλεξέι Ναβάλνι, Γιούλια Ναβάλναγια, το υποστηρίζουν. 

Στην Τουρκία, από την άλλη πλευρά, δεν έχουν περάσει παρά λίγοι μήνες (σ.σ. Μάιος) από τότε που αστυνομικές δυνάμεις εισήλθαν στα κεντρικά γραφεία του κεμαλικού CHP, σπάζοντας την είσοδο και κάνοντας χρήση χημικών, ενώ παράλληλα δικαστική απόφαση ακύρωνε το συνέδριο του κόμματος του 2023 και την εκλογή του Οζγκιούρ Οζέλ στην προεδρία, επαναφέροντας έτσι στη θέση αυτή τον (ηττηθέντα από τον Ερντογάν) Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου. Έτσι, ο Οζέλ προχώρησε τον Ιούλιο στην ίδρυση του «Νέου κόμματος» (Yeni Party), επιχειρώντας να αποχωρήσει από το CHP και να μεταφέρει εκεί τη βάση και τα στελέχη του. Τον ακολούθησαν, δε, και πάνω από 90 βουλευτές, μεταβάλλοντας την κοινοβουλευτική ισορροπία.

Τα ανωτέρω, δε, συνέβησαν, μετά τη σύλληψη του Εκρέμ Ιμάμογλου, που «δίχασε» την γείτονα και έγινε στις 19 Μαρτίου του 2025, επί τη βάσει σειράς κατηγοριών, που περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων διαφθορά, δωροδοκία, ενώ υπενθυμίζεται πως είχε ανακληθεί και το πανεπιστημιακό του πτυχίο, προϋπόθεση απαραίτητη (η κατοχή πτυχίου τριτοβάθμιας εκπαίδευσης) για να είναι κάποιος υποψήφιος για το προεδρικό αξίωμα. Επρόκειτο για ένα ισχυρό για τον Ερντογάν αντίπαλο, με κοινή αφετηρία (τη δημαρχία της Κωνσταντινούπολης), γεγονός που σίγουρα δημιουργούσε τη δική του δυναμική ενόψει της αναμέτρησης για το αξίωμα, μολονότι από την πρώτη στιγμή η τουρκική κυβέρνηση επιχειρούσε να αποκρούσει όλους τους ισχυρισμούς περί «πολιτικής» δίωξης. Σημειώνεται, καταληκτικά, πως συνολικά 20 δήμαρχοι του CHP συνελήφθησαν με αντίστοιχες με τον Ιμάμογλου κατηγορίες.