Η οικονομική ανασφάλεια, η ακρίβεια και η συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια μιας μικρής οικονομικής ελίτ δεν αποτελούν απλώς οικονομικά προβλήματα. Απειλούν την ίδια τη δημοκρατία, προειδοποιεί η οικονομολόγος Isabella Weber.

Η οικονομική ανασφάλεια και η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων δημιουργούν το έδαφος πάνω στο οποίο μπορούν να αναπτυχθούν αυταρχικά και ακροδεξιά κινήματα. Αυτό υποστηρίζει η διακεκριμένη οικονομολόγος Isabella Weber, σε συνέντευξή της στην εκπομπή Democracy Now!, με αφορμή το νέο της βιβλίο «Anti-Fascist Economics: In Defense of Affordability, Dignity, and Democracy» (Αντιφασιστική Οικονομία: Για την υπεράσπιση της προσιτής διαβίωσης, της αξιοπρέπειας και της δημοκρατίας).

Η Weber υποστηρίζει ότι η υπεράσπιση της δημοκρατίας δεν μπορεί να περιορίζεται σε εκλογικές διαδικασίες και θεσμικές διακηρύξεις. Προϋποθέτει ότι οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εξασφαλίζουν αξιοπρεπή διαβίωση, να καλύπτουν τις βασικές τους ανάγκες και να ζουν χωρίς τον διαρκή φόβο της οικονομικής κατάρρευσης.

Όταν οι κρίσεις γίνονται ευκαιρία για υπερκέρδη

Αναφερόμενη στις οικονομικές επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν και στις αυξήσεις των τιμών της ενέργειας, η Weber επισημαίνει μια χαρακτηριστική αντίφαση: ενώ τα νοικοκυριά βλέπουν το κόστος ζωής να εκτοξεύεται, οι μεγάλες επιχειρήσεις ενέργειας καταγράφουν τεράστια κέρδη.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται στη συνέντευξη, οι τιμές στα πρατήρια καυσίμων στις ΗΠΑ αυξήθηκαν κατά 45%, ενώ τα κέρδη στον κλάδο πετρελαίου και άνθρακα αυξήθηκαν κατά 415%.

Η οικονομολόγος υπογραμμίζει ότι τα οφέλη από αυτές τις αυξήσεις δεν κατανέμονται ισότιμα. Το πλουσιότερο 1% καρπώνεται περίπου το 50% των συγκεκριμένων κερδών, ενώ το φτωχότερο 50% λαμβάνει μόλις περίπου 1%.

Για την ίδια, αυτή είναι η ουσία του προβλήματος: κάθε νέα κρίση επιβαρύνει την καθημερινότητα των εργαζομένων και των λαϊκών νοικοκυριών, την ίδια στιγμή που δημιουργεί νέες ευκαιρίες συσσώρευσης πλούτου για όσους ήδη διαθέτουν οικονομική ισχύ.

Η κατάσταση αυτή, όπως εξηγεί, συνδυάζει την οικονομική ανασφάλεια με την ενίσχυση της ανισότητας και τη συγκέντρωση της ιδιωτικής οικονομικής εξουσίας σε επίπεδα που απειλούν τη δημοκρατική λειτουργία.

Η δημοκρατία χρειάζεται οικονομική προστασία για τους πολίτες

Η Weber ασκεί κριτική στη νεοφιλελεύθερη αντίληψη σύμφωνα με την οποία, ακόμη και σε περιόδους μεγάλων κρίσεων, η αγορά πρέπει να αφεθεί να λειτουργήσει χωρίς ουσιαστική κρατική παρέμβαση.

Αντίθετα, υποστηρίζει ότι το κράτος οφείλει να προστατεύει το βιοτικό επίπεδο των πολιτών, να περιορίζει τα υπερκέρδη και να εμποδίζει την ανεξέλεγκτη συγκέντρωση οικονομικής δύναμης.

Προτείνει, μεταξύ άλλων, την επιβολή ανώτατων ορίων στις τιμές βασικών αγαθών και τη χρήση στρατηγικών αποθεμάτων για την αντιμετώπιση των ενεργειακών κρίσεων.

Σε ό,τι αφορά την ενέργεια, θεωρεί ότι τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους. Απαιτούνται μακροπρόθεσμες επενδύσεις στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και μια διαφορετική οργάνωση του ενεργειακού συστήματος, ώστε να μην αναπαράγονται οι ίδιες δομές συγκέντρωσης εξουσίας.

Τα βασικά αγαθά δεν μπορούν να αποτελούν αποκλειστικό πεδίο ιδιωτικών συμφερόντων

Ένα από τα κεντρικά επιχειρήματα του βιβλίου αφορά τον δημόσιο έλεγχο των βασικών αγαθών και υπηρεσιών.

Νερό, ενέργεια, τρόφιμα, στέγαση και υγειονομική περίθαλψη αποτελούν τομείς από τους οποίους εξαρτάται άμεσα η ζωή της κοινωνίας. Όταν η πρόσβαση σε αυτά καθορίζεται αποκλειστικά από τις αποφάσεις ισχυρών ιδιωτικών επιχειρήσεων, τότε η οικονομική δύναμη μετατρέπεται σε δύναμη ελέγχου της ίδιας της κοινωνίας.

Η Weber ανατρέχει στις οικονομικές συζητήσεις της δεκαετίας του 1940, όταν, μετά την εμπειρία του φασισμού και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αναζητούνταν τρόποι ώστε να μη δημιουργηθούν ξανά οι συνθήκες που επέτρεψαν την ανάπτυξη αυταρχικών καθεστώτων.

Ένα από τα βασικά διδάγματα εκείνης της περιόδου, όπως σημειώνει, ήταν ότι τα απαραίτητα αγαθά δεν πρέπει να βρίσκονται αποκλειστικά υπό τον έλεγχο ιδιωτικών επιχειρήσεων.

Δημόσια παρέμβαση απέναντι στην ακρίβεια

Ως παράδειγμα πολιτικής αντιμετώπισης της ακρίβειας, η Weber αναφέρεται στο Μεξικό, όπου εφαρμόστηκε ένα μοντέλο συμφωνίας μεταξύ κυβέρνησης και μεγάλων αλυσίδων τροφίμων.

Καθορίστηκε ένα καλάθι βασικών προϊόντων, με τις επιχειρήσεις να αναλαμβάνουν τη δέσμευση να διατηρούν σταθερό το συνολικό κόστος του. Η κυβέρνηση παρακολουθούσε την εφαρμογή της συμφωνίας και ενημέρωνε δημόσια για τη συμπεριφορά των εταιρειών.

Κατά τη Weber, τέτοιες πολιτικές στέλνουν ένα σαφές μήνυμα: η εξασφάλιση των βασικών αναγκών των πολιτών αποτελεί ευθύνη της δημοκρατικά εκλεγμένης πολιτείας και όχι αποκλειστικά υπόθεση της αγοράς.

Αναφέρεται επίσης στην πρωτοβουλία του δημάρχου της Νέας Υόρκης Zohran Mamdani για τη δημιουργία δημοτικών καταστημάτων τροφίμων, με στόχο τη μείωση του κόστους για τους καταναλωτές.

Το σχέδιο προβλέπει επένδυση 70 εκατομμυρίων δολαρίων για τη δημιουργία δημοτικού καταστήματος σε καθεμία από τις πέντε περιφέρειες της πόλης.

Η ίδια επισημαίνει ότι η δημόσια παρέμβαση δεν σημαίνει απαραίτητα κατάργηση της ιδιωτικής αγοράς. Σημαίνει τη δημιουργία εναλλακτικών επιλογών, ώστε οι πολίτες να μην εξαρτώνται αποκλειστικά από μεγάλους ιδιωτικούς παρόχους.

Αναφέρει ακόμη παραδείγματα από την Πόλη του Μεξικού, την Κωνσταντινούπολη και τη Ρώμη, όπου αναπτύσσονται διαφορετικές μορφές δημόσιας παροχής υπηρεσιών, κοινωνικών υποδομών και πρόσβασης σε αγαθά.

Πώς η οικονομική ανασφάλεια γίνεται καύσιμο για την ακροδεξιά

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συνέντευξης αφορά τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική ανασφάλεια και την άνοδο της ακροδεξιάς.

Η Weber εξηγεί ότι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην ακροδεξιά ρητορική μπορεί να είναι άνθρωποι που δεν βρίσκονται απαραίτητα στο χαμηλότερο οικονομικό επίπεδο, αλλά αισθάνονται ότι χάνουν σταδιακά όσα είχαν καταφέρει να αποκτήσουν.

Εργαζόμενοι που έχουν μια δουλειά, πληρώνουν τους λογαριασμούς τους και προσπαθούν να διατηρήσουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής βλέπουν το εισόδημά τους να μην επαρκεί πλέον για τις βασικές ανάγκες.

Η αύξηση των τιμών στην ενέργεια, στα τρόφιμα, στην κατοικία και στις μεταφορές περιορίζει συνεχώς τις οικονομικές τους δυνατότητες.

Παράλληλα, η αύξηση των επιτοκίων μπορεί να απομακρύνει ακόμη περισσότερο το ενδεχόμενο αγοράς κατοικίας, στερώντας από πολλούς ανθρώπους μια σημαντική πηγή οικονομικής ασφάλειας.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η ακροδεξιά επιχειρεί να μετατρέψει την οικονομική απογοήτευση σε κοινωνική και πολιτισμική σύγκρουση.

Αντί να αναζητήσει τις αιτίες της ανασφάλειας στην οικονομική ανισότητα και στη συγκέντρωση του πλούτου, στρέφει την οργή εναντίον μεταναστών, γυναικών, ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων και άλλων κοινωνικών ομάδων.

Η Weber περιγράφει έναν μηχανισμό μέσα από τον οποίο η ακροδεξιά προσφέρει στους ανθρώπους μια ψευδή αίσθηση ανωτερότητας, υποστηρίζοντας ότι τα προβλήματά τους οφείλονται στην υποτιθέμενη διατάραξη μιας φυσικής κοινωνικής ιεραρχίας.

Έτσι, η πραγματική οικονομική σύγκρουση μετατοπίζεται σε ζητήματα ταυτότητας και κοινωνικών δικαιωμάτων, ενώ οι δομές που παράγουν την ανισότητα παραμένουν ουσιαστικά ανέγγιχτες.

Ο πλούτος συγκεντρώνεται, η πολιτική εξουσία επηρεάζεται

Η συζήτηση επεκτείνεται και στη συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια των δισεκατομμυριούχων και των μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων.

Η Weber σημειώνει ότι η εικόνα των ισχυρών επιχειρηματιών της τεχνολογίας που βρίσκονται στην πρώτη σειρά της πολιτικής εξουσίας είναι μόνο η ορατή πλευρά ενός πολύ ευρύτερου προβλήματος.

Κατά την ανάλυσή της, η οικονομική ελίτ δεν περιορίζεται στη συσσώρευση πλούτου. Διαθέτει επίσης τη δυνατότητα να επηρεάζει τις πολιτικές αποφάσεις, να προωθεί απορρύθμιση των αγορών και να διεκδικεί φορολογικές πολιτικές που ευνοούν τα συμφέροντά της.

Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο το πόσα χρήματα διαθέτουν οι πλουσιότεροι. Αφορά και το πόση δύναμη αποκτούν απέναντι στις κυβερνήσεις και στους δημοκρατικούς θεσμούς.

Η οικονομολόγος υποστηρίζει ότι η δημοκρατία βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με την υπερσυγκέντρωση του πλούτου, αλλά και με την αυξανόμενη επιρροή των αγορών πάνω στις κυβερνητικές αποφάσεις.

Η τεχνητή νοημοσύνη και ο έλεγχος του μέλλοντος

Στο τέλος της συνέντευξης, η συζήτηση στρέφεται στην τεχνητή νοημοσύνη.

Η Weber προειδοποιεί ότι η ανάπτυξή της δημιουργεί μια επικίνδυνη αντίφαση: ενώ κορυφαίοι παράγοντες του κλάδου προειδοποιούν εδώ και χρόνια για πιθανούς κινδύνους ακόμη και για την επιβίωση της ανθρωπότητας, οι ίδιες επιχειρήσεις συνεχίζουν να επιδιώκουν τεράστια οικονομικά κέρδη.

Για την ίδια, η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί πλέον έναν ακόμη κρίσιμο τομέα στον οποίο απαιτείται δημοκρατικός έλεγχος, καθώς οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα μπορεί να καθορίσουν το μέλλον ολόκληρης της κοινωνίας.

Η δημοκρατία δεν μπορεί να είναι μόνο μια υπόσχεση

Το κεντρικό μήνυμα της Isabella Weber είναι ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι το οικονομικό σύστημα λειτουργεί εναντίον τους.

Η πολιτική ισότητα χάνει το ουσιαστικό της περιεχόμενο όταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τρόφιμα, στέγη, ενέργεια και υγειονομική περίθαλψη.

Η αντιμετώπιση της ακροδεξιάς, σύμφωνα με την προσέγγισή της, δεν μπορεί να περιορίζεται στην πολιτική αντιπαράθεση μαζί της. Χρειάζεται να αντιμετωπιστούν και οι οικονομικές συνθήκες που δημιουργούν ανασφάλεια, απογοήτευση και κοινωνική δυσαρέσκεια.

Μια οικονομία που προστατεύει την αξιοπρέπεια των ανθρώπων, περιορίζει τις ακραίες ανισότητες και εξασφαλίζει πρόσβαση στα βασικά αγαθά αποτελεί, κατά τη Weber, αναγκαία προϋπόθεση για μια ανθεκτική δημοκρατία.

Πηγή: Democracy Now!, 27 Οκτωβρίου 2026 – Συνέντευξη της Isabella Weber με την Amy Goodman και τη Nermeen Shaikh, με αφορμή το βιβλίο «Anti-Fascist Economics: In Defense of Affordability, Dignity, and Democracy».

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy