NAZA: Η ψυχρή γεωμετρία της εξόντωσης

Το ντοκιμαντέρ «NAZA» είναι ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά και δημοσιογραφικά δημιουργήματα της εποχής μας, επειδή αποκαλύπτει τους μηχανισμούς μιας μαζικής εξόντωσης αμάχων και ταυτόχρονα φωτίζει την ανθρώπινη, πολιτική και ηθική διάσταση της συνενοχής.

Παρατηρώντας τους τίτλους τέλους στην προβολή, δεν εντόπισα ανάμεσα στους συντελεστές ούτε ένα αραβικό όνομα. Αντίθετα, εντόπισα μια σειρά εβραϊκών ονομάτων με επικεφαλής τους δύο σκηνοθέτες, Γιουβάλ Αμπραχάμ και Ραχέλ Σορ. Δευτερεύουσα, αλλά όχι ασήμαντη παρατήρηση για μια ταινία που καταγράφει τους μηχανισμούς πίσω από τους θανάτους χιλιάδων Αράβων αμάχων μέσα από αποκαλύψεις ανθρώπων που συμμετείχαν σε μια εργοστασιακού τύπου εξολόθρευση.

Η ταινία ρουφάει την προσοχή του θεατή εξαιτίας της βαρύτητας των αποκαλύψεων, αλλά και με τον τρόπο που αυτές ξεδιπλώνονται. Έχοντας ήδη ένα Όσκαρ στο ενεργητικό τους, οι Αμπραχάμ και Σορ, συγκεντρώνουν 24 μαρτυρίες Ισραηλινών στρατιωτικών και στελεχών των υπηρεσιών πληροφοριών, οι οποίοι μιλούν ανώνυμα, με τα πρόσωπα στη σκιά και τις φωνές ψηφιακά αλλοιωμένες. Η ταινία, παραγωγής , βασίζεται σε εκτεταμένη δημοσιογραφική έρευνα.

Κάτι που εντυπωσιάζει είναι η επιδεξιότητα με την οποία δένουν οι μαρτυρίες. Κάτι παραπάνω από διαδοχικές καταθέσεις και απλή συρραφή πληροφοριών, συνθέτουν σταδιακά και μαεστρικά ένα σύστημα, φωτίζοντας τις επιμέρους λειτουργίες του, τις διασυνδέσεις, τις διαδικασίες και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο η ευθύνη διαχέεται μέχρι να μοιάζει σχεδόν ανύπαρκτη.

Ο ένας περιγράφει τη δική του αρμοδιότητα, ο άλλος εξηγεί μικρή του συνεισφορά, ένας τρίτος αναφέρεται σε αποφάσεις που έλαβαν άλλοι, ο τέταρτος λέει «αν δεν ήμουν εγώ, θα ήταν άλλος». Η αλυσίδα των ενεργειών αποκαλύπτεται κομμάτι-κομμάτι, μέχρις ότου ο θεατής αντιληφθεί το πλήρες μέγεθος του φονικού μηχανισμού.

Εδώ συναντάμε, για άλλη μια φορά, την πολιτική και φιλοσοφική διάσταση της κοινοτοπίας του κακού, όπως την ανέλυσε η Χάνα Άρεντ. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς τέρας για να συμμετάσχει σε μια τερατώδη διαδικασία. Αρκεί να αποδεχθεί τον ρόλο του, να περιορίσει την ευθύνη του στα στενά όρια της υπηρεσιακής του αρμοδιότητας και να πείσει τον εαυτό του ότι απλώς εκτελεί μια δουλειά. Η λογική της αυτοαπαλλαγής επανέρχεται συνεχώς, αποκαλύπτοντας την κανονικοποίηση της φρίκης μέσα από την καθημερινή λειτουργία ενός καλολαδωμένου συστήματος.

Αναπόφευκτη η σύνδεση με τη «Ζώνη ενδιαφέροντος» (2023) του Τζόναθαν Γκλέιζερ, ο οποίος υπογράφει ως εκτελεστικός παραγωγός στο «NAZA». Στην οσκαρική του ταινία, ο Γκλέιζερ αποτύπωσε την οικογενειακή καθημερινότητα του διοικητή του Άουσβιτς, Ρούντολφ Ες, με το στρατόπεδο εξόντωσης να παραμένει έξω από το οπτικό πεδίο, όντας όμως διαρκώς παρόν μέσα από industrial ήχους, σιωπές και καπνισμένες καμινάδες στο βάθος των πλάνων.

Η φρίκη μπορούσε να συνυπάρχει με την περιποίηση του κήπου, τα οικογενειακά γεύματα και τις μικρές απολαύσεις της αστικής ζωής. Το «NAZA» προσεγγίζει ένα συγγενές ερώτημα από διαφορετική σκοπιά. Αντί για ιστορική εξίσωση των γεγονότων, ρίχνει φως σ’ έναν ομοιότυπο μηχανισμό απανθρωποποίησης και κατακερματισμού της ευθύνης.

Η αφηγηματική αρχιτεκτονική και η κινηματογραφική γραφή του βρίσκει ένα εξίσου ισχυρό αντίστοιχο στην ίδια την οπτική του συγκρότηση, εξασφαλίζοντας ένα δεύτερο, παράλληλο επίπεδο αφήγησης, εξίσου αποκαλυπτικό με τις μαρτυρίες.

Οι συνεντεύξεις πραγματοποιούνται κυρίως σε ταράτσες του Τελ Αβίβ, μέσα στη νύχτα. Οι συνομιλητές παραμένουν απρόσωποι στη σκιά, ενώ η κάμερα περιπλανιέται στην πόλη, στις φωτισμένες λεωφόρους, στους ουρανοξύστες, στα παράθυρα των διαμερισμάτων. Παρατηρούμε σχεδόν αδιάκριτα τις ιδιωτικές στιγμές των κατοίκων καθώς τρώνε, αράζουν, παρακολουθούν τηλεόραση, συνεχίζουν την καθημερινότητά τους. Στις τηλεοπτικές οθόνες εμφανίζονται πολιτικοί και αξιωματούχοι να υπερασπίζονται τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Η απόσταση από τον τόπο των καταστροφών είναι μερικές δεκάδες χιλιόμετρα, αλλά ανάμεσα στις δύο πραγματικότητες φαντάζει απροσμέτρητη.

Το Τελ Αβίβ είναι ένας από τους πρωταγωνιστές. Μια πόλη που συνεχίζει να λειτουργεί, να ευημερεί, την ώρα που σε απόσταση αναπνοής συντελείται ένας ανθρωπιστικός όλεθρος. Εξαιρετικά εύστοχη και καθόλου τυχαία η αναφορά, με πλάνο μιας φωτεινής πινακίδας της Κινηματοθήκης του Τελ Αβίβ, στον Κλοντ Λαντζμάν. Το ντοκιμαντέρ «Shoah» (1985) άφησε εποχή περιγράφοντας λεπτομερώς το Ολοκαύτωμα μέσω συνεντεύξεων με επιζώντες, ιστορικούς και θύτες. Όπως ο Λαντζμάν, οι Αμπραχάμ και Σορ αντιλαμβάνονται τη μαρτυρία ως πράξη με ηθικό εκτόπισμα. Το μοντάζ συνδέει τις αφηγήσεις με τον τόπο, τις προσωπικές καταθέσεις με την ιστορική και πολιτική πραγματικότητα. Η αισθητική επιλογή γίνεται μέρος της πολιτικής θέσης.

Ο τίτλος «ΝΑΖΑ», συντομογραφία της εβραϊκής φράσης «nezek agavi» (παράπλευρες απώλειες), μοιάζει με αντίφραση που μετατρέπει τον μαζικό θάνατο σε υπολογισμένο αριθμό, ενσωματωμένο στον ψυχρό σχεδιασμό μιας φονικής εκστρατείας. Εδώ η γλώσσα συμβάλλει στη διαμόρφωση της πραγματικότητας. Το αμετάκλητο γεγονός του θανάτου αποκτά υπηρεσιακή ονομασία, στριμώχνεται σε πίνακες, αλγορίθμους και μοτίβα, ενώ η ανθρώπινη υπόσταση του θύματος απωθείται από το πεδίο της συνείδησης.

Η μετατροπή των απωλειών σε μετρήσιμο στρατιωτικό μέγεθος είναι σταθερή πρακτική στην ιστορία των πολέμων. Ας μην πάμε μέχρι το Ολοκαύτωμα. Στον πόλεμο του Βιετνάμ, το αμερικανικό στρατιωτικό δόγμα του «body count», η καταμέτρηση των νεκρών του αντιπάλου, είχε αναχθεί σε βασικό δείκτη στρατιωτικής προόδου και οδήγησε συχνά ακόμη και στην καταμέτρηση νεκρών αμάχων ως μαχητών. Διαφορετική η συγκυρία, ανησυχητικά συγγενής η λογική: η ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε στατιστική και η εξόντωση σε σφυγμόμετρο επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας.

Ιδιαίτερο βάρος αποκτά η αντιπαραβολή ανάμεσα στον κυνισμό ορισμένων συνεντευξιαζόμενων και στην αμηχανία άλλων, που μοιάζουν να έχουν αρχίσει να συνειδητοποιούν εκ των υστέρων το μέγεθος όσων περιγράφουν. Κάποιοι μιλούν με αδιανόητη ψυχρότητα, άλλοι εμφανίζονται αμήχανοι, ενοχικοί ή τρομαγμένοι.

Το γεγονός, ωστόσο, ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι δέχτηκαν να μιλήσουν έχει τη δική του σημασία. Δεν πρόκειται για ήρωες που εμφανίζονται εκ των υστέρων για να διεκδικήσουν μια θέση στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Οι μαρτυρίες τους διατηρούν τις αντιφάσεις, τις αμηχανίες και τις στιγμές αυτοδικαίωσης των ίδιων των αφηγητών τους. Και ακριβώς επειδή δεν είναι απαλλαγμένες από αυτές, αποκτούν ιδιαίτερη αξία ως καταθέσεις μιας πνιγηρής πραγματικότητας στην οποία υπήρξαν και οι ίδιοι συμμέτοχοι.

Χρειάζεται περίσσιο θάρρος να δεχτεί να μιλήσει ένας εμπλεκόμενος σε μια τέτοια ταινία και πολύ περισσότερο να τη δημιουργήσει. Ήταν επόμενο οι Αμπραχάμ και Σορ να αντιμετωπίσουν απειλές, ενώ ο εκφοβισμός επεκτάθηκε και στις οικογένειές τους και η στοχοποίησή τους προσέλαβε θεσμικές διαστάσεις. Κατά το «εθνικόν το αληθές», η στάση των δημιουργών μπορεί να διαβαστεί ως πράξη βαθιάς ευθύνης απέναντι στην ίδια τους την κοινωνία. Η αλήθεια σπάνια είναι βολική.

Δεν μιλάμε για μια ταινία που χαϊδεύει το βλέμμα του θεατή, που προσφέρει την ανακούφιση της κάθαρσης ή που επιδιώκει να τον συμφιλιώσει με όσα παρακολουθεί. Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην επιμονή να συνδέσει το ατομικό με το συλλογικό, το τεχνικό με το ηθικό, την καθημερινότητα με την καταστροφή. Μάς εμπλέκει αναπόφευκτα, διαρρηγνύει την αίσθηση της προστατευμένης κανονικότητας, μηδενίζει τη βολική απόσταση από τα γεγονότα και μάς φέρνει άβολα αντιμέτωπους με την ωμή υλικότητα μιας γενοκτονίας.

Ελεύθερα, 15.11.2026

Πηγή – Φιλελεύθερος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy

ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕ ΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ Ή
ΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΣΑΣ ΚΟΝΤΑ ΜΑΣΕΛΚΥΣΤΙΚΑ ΠΑΚΕΤΑ ΓΙΑ 3 - 6 - 12 ΜΗΝΕΣinfo@aftoforo.com | www.aftoforo.com