Ιστορικές Διαδρομές: Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο τον Αύγουστο του 1944

Του

Μιχάλη Μιχαήλ

Μέρος 4ο

Στο προηγούμενο μέρος είδαμε πώς οι κινητοποιήσεις της 17ης-18ης Αυγούστου 1944 μετέφεραν την πολιτική ένταση από τα υπομνήματα και τα τηλεγραφήματα στους δρόμους της Λευκωσίας. Η απαγορευμένη πορεία, οι συλλήψεις του Πλουτή Σέρβα, του Ανδρέα Ζιαρτίδη και άλλων στελεχών, η συγκέντρωση έξω από το δικαστήριο και οι συγκρούσεις με την αποικιακή Αστυνομία έδειξαν ότι η παρουσία του Σερ Κόσμο Πάρκινσον είχε εξελιχθεί σε αφορμή ευρύτερης πολιτικής κινητοποίησης.

Τα γεγονότα εκείνα δεν έκλεισαν τον κύκλο των αντιδράσεων. Αντίθετα, προετοίμασαν το έδαφος για την παγκύπρια κινητοποίηση της 28ης Αυγούστου 1944. Παράλληλα, έφεραν περισσότερο στην επιφάνεια μια άλλη σύγκρουση: Αριστερά και Δεξιά συμφωνούσαν στον στόχο της Ένωσης, αλλά διέφεραν βαθιά ως προς τα μέσα, τη συνεργασία μεταξύ τους και το ποιος μπορούσε να εμφανίζεται ως πολιτικός εκφραστής του ενωτικού αιτήματος.

Η 28η Αυγούστου

Μετά τις συλλήψεις και τις συγκρούσεις στη Λευκωσία, το ΑΚΕΛ και η Παγκύπρια Συντεχνιακή Επιτροπή δεν υποχώρησαν. Η 28η Αυγούστου ανακηρύχθηκε ημέρα εκδήλωσης των «εθνικών πόθων». Η επιλογή είχε ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς ο Πάρκινσον εξακολουθούσε να βρίσκεται στην Κύπρο και οι οργανωτές επιδίωκαν να καταστήσουν ορατό το αίτημα της Ένωσης στον προσωπικό αντιπρόσωπο του Βρετανού Υπουργού Αποικιών.

Η αποικιακή κυβέρνηση αντιμετώπισε τις προετοιμασίες με ανησυχία και προειδοποίησε εναντίον νέων παράνομων πορειών. Παρά τους περιορισμούς, στις 28 Αυγούστου πραγματοποιήθηκαν συγκεντρώσεις σε όλες τις πόλεις και σε ορισμένες κοινότητες, ενώ καταγράφεται απεργιακή κινητοποίηση εργατών και κλείσιμο καταστημάτων.[1]

Η μεταγενέστερη ιστορική αφήγηση του ΑΚΕΛ παρουσιάζει την ημέρα ως παγκύπρια εργατική και καταστηματαρχική απεργία και ως κορύφωση της αντιπαράθεσης με την αποικιακή διοίκηση. Άλλες μαρτυρίες επιβεβαιώνουν την έκταση των συγκεντρώσεων, αλλά δείχνουν ότι η ημέρα πέρασε χωρίς επανάληψη των σοβαρών συγκρούσεων της 18ης Αυγούστου.[2]

Η 28η Αυγούστου ήταν, όμως, μια οργανωμένη προσπάθεια να αποκτήσει το ενωτικό αίτημα παγκύπρια δημόσια έκφραση, σε μια στιγμή κατά την οποία στο νησί βρισκόταν ένας υψηλόβαθμος απεσταλμένος του Colonial Office.

Η συνάντηση που δεν έγινε

Παράλληλα με τις κινητοποιήσεις εξελισσόταν μια ενδιαφέρουσα πολιτική διαπραγμάτευση. Ο Πάρκινσον ήταν διατεθειμένος να συναντήσει αντιπροσωπεία του ΑΚΕΛ και της ΠΣΕ, ενώ η αποικιακή πλευρά επιθυμούσε την αποφυγή νέων διαδηλώσεων. Το ΑΚΕΛ και οι συντεχνίες δεν δέχθηκαν να εγκαταλείψουν την κινητοποίηση ενώ συνεχίζονταν οι διώξεις για τις προηγούμενες εκδηλώσεις.[3]

Η επιλογή αυτή είναι χαρακτηριστική της πολιτικής στρατηγικής που ακολουθούσε τότε η Αριστερά. Η απευθείας επαφή με τον Βρετανό απεσταλμένο είχε προφανή σημασία, αλλά το ΑΚΕΛ δεν ήθελε να αποσυνδέσει την πολιτική διαπραγμάτευση από το δικαίωμα της δημόσιας κινητοποίησης.

Έτσι, η παρουσία του Πάρκινσον χρησιμοποιήθηκε όχι μόνο ως ευκαιρία υποβολής αιτημάτων, αλλά και ως αφορμή επίδειξης της οργανωμένης λαϊκής δύναμης.

Κοινός στόχος, διαφορετικοί δρόμοι

Θα ήταν, ωστόσο, λανθασμένο να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Αριστερά διεκδικούσε την Ένωση ενώ η Δεξιά παρέμενε αδιάφορη. Το ΚΕΚ και ο ευρύτερος εθνικόφρων χώρος ήταν επίσης σαφώς ενωτικοί. Η διαφορά είχε φανεί πριν ακόμη από την άφιξη του Πάρκινσον.

Ο Τοποτηρητής του Αρχιεπισκοπικού Θρόνου Λεόντιος είχε προσπαθήσει να επιτύχει κοινή ελληνοκυπριακή στάση και κοινό υπόμνημα με αίτημα την Ένωση. Το ΑΚΕΛ ανταποκρίθηκε θετικά, αλλά η συνεργασία μαζί του προκαλούσε έντονες αντιδράσεις στον χώρο της Δεξιάς.

Το ΚΕΚ προτίμησε τελικά χωριστή πολιτική παρέμβαση και δική του διακήρυξη.[4] Η διαφωνία, συνεπώς, δεν αφορούσε τόσο τον τελικό στόχο όσο τον δρόμο προς αυτόν. Το ερώτημα ήταν αν η Ένωση θα διεκδικούνταν μέσα από ένα κοινό μέτωπο ή μέσα από χωριστές πολιτικές πρωτοβουλίες – και, αναπόφευκτα, ποια δύναμη θα αποκτούσε την πρωτοκαθεδρία.

Και ο δεξιός Τύπος;

Μέσα σε αυτό το κλίμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η στάση του δεξιού και εθνικόφρονος Τύπου. Από τα διαθέσιμα μέχρι στιγμής στοιχεία δεν προκύπτει ότι αγνόησε την επίσκεψη του Πάρκινσον ούτε, βεβαίως, ότι διαφοροποιούνταν από το αίτημα της Ένωσης.

Ο «Πυρσός», για παράδειγμα, δημοσίευε ήδη στις 5 Αυγούστου τη διακήρυξη του ΚΕΚ, ενώ η «Ελευθερία» παρακολουθούσε τις πολιτικές διεργασίες γύρω από την επίσκεψη.[5] Παρατηρείται, εντούτοις, μια διαφορά στον τρόπο προβολής.

Η επίσκεψη του Πάρκινσον δεν φαίνεται να απέκτησε στον δεξιό Τύπο την ίδια κινηματική ένταση που απέκτησε στον Τύπο της Αριστεράς και, κυρίως, στη δράση του ΑΚΕΛ και των συντεχνιών.

Η διαπίστωση αυτή δεν πρέπει να μετατραπεί βιαστικά σε συμπέρασμα ότι η Δεξιά ενδιαφερόταν λιγότερο για την Ένωση. Πιθανότερο είναι ότι αντανακλούσε διαφορετική αντίληψη για την πολιτική δράση. Το ΚΕΚ προτιμούσε τη χωριστή εκπροσώπηση και δεν επιθυμούσε ένα κοινό μέτωπο στο οποίο το ΑΚΕΛ θα εμφανιζόταν ως ισότιμος φορέας του ενωτικού αγώνα.

Υπάρχει, επομένως, ένα εύλογο αλλά ακόμη ανοικτό ιστορικό ερώτημα: μήπως η σχετικά περιορισμένη προβολή της επίσκεψης από τον δεξιό Τύπο συνδεόταν και με την απροθυμία να παραχωρηθεί στο ΑΚΕΛ η πολιτική πρωτοβουλία γύρω από την Ένωση;

Για να δοθεί οριστική απάντηση, απαιτείται συστηματική αντιπαραβολή των φύλλων της «Ελευθερίας», του «Πυρσού», του «Ανεξάρτητου» και της «Ανόρθωσης» κατά τις εβδομάδες της επίσκεψης. Μέχρι τότε, η παραπάνω θέση πρέπει να παραμένει ερμηνευτική υπόθεση και όχι βεβαιότητα.

Ποιος μιλούσε στο όνομα της Ένωσης;

Αυτό ακριβώς αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πολιτικές διαστάσεις της επίσκεψης του Πάρκινσον. Το καλοκαίρι του 1944 δεν υπήρχε μόνο αντιπαράθεση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και αποικιακής κυβέρνησης. Αναπτυσσόταν παράλληλα ένας ανταγωνισμός στο εσωτερικό της ελληνοκυπριακής πολιτικής ζωής για το ποιος μπορούσε να εμφανίζεται ως αυθεντικός εκφραστής της Ένωσης.

Για την παραδοσιακή Δεξιά, η συνεργασία με το κομμουνιστικό ΑΚΕΛ δημιουργούσε σοβαρό πολιτικό και ιδεολογικό πρόβλημα. Για το ΑΚΕΛ, αντίθετα, η εργατική κινητοποίηση, οι πολιτικές ελευθερίες και η Ένωση μπορούσαν να ενταχθούν στην ίδια πολιτική στρατηγική.

Η 28η Αυγούστου έκανε αυτή τη διαφορά περισσότερο ορατή. Το ΑΚΕΛ και οι συντεχνίες είχαν κατορθώσει να μεταφέρουν το ενωτικό αίτημα από τα υπομνήματα και τις διακηρύξεις στον δρόμο. Η Δεξιά παρέμενε ενωτική, αλλά δεν ακολουθούσε την ίδια μορφή κινητοποίησης.

Η επίσκεψη του Πάρκινσον, επομένως, ανέδειξε δύο παράλληλες αντιπαραθέσεις: από τη μια, τη σύγκρουση με την αποικιακή διοίκηση για την Ένωση και τις πολιτικές ελευθερίες· από την άλλη, τον εσωτερικό ανταγωνισμό για την πολιτική ηγεσία του ενωτικού κινήματος.

Ο ίδιος ο Πάρκινσον, όμως, δεν ήταν απλός θεατής αυτής της αναμέτρησης. Κατά την παραμονή του στο νησί συναντήθηκε με εκπροσώπους φορέων και πρόσωπα της κυπριακής κοινωνίας, επιδιώκοντας, σύμφωνα με την επίσημη βρετανική διατύπωση, να γνωρίσει από πρώτο χέρι τις τοπικές συνθήκες και τα προβλήματα. Η έκθεση ή ενημέρωση που ακολούθησε προς τον Υπουργό Αποικιών παρέμεινε εμπιστευτική.[6]

Έτσι, προκύπτει το επόμενο ερώτημα: τι ακριβώς είδε και άκουσε ο Πάρκινσον κατά την περιοδεία του στην Κύπρο και ποιες από τις διαφορετικές κυπριακές φωνές έφθασαν τελικά μέχρι αυτόν;

Στο επόμενο σημείωμα θα ακολουθήσουμε τις συναντήσεις και τις επαφές του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο, εξετάζοντας ποιους άκουσε, ποια αιτήματα του παρουσίασαν και ποια εικόνα του πολιτικού και κοινωνικού προβλήματος του νησιού μπορούσε να μεταφέρει στο Λονδίνο.

Υποσημειώσεις

[1] Γ. Κουκουμάς, ιστορική αναδρομή στις κινητοποιήσεις του Αυγούστου 1944· Percy Arnold, σχετική μαρτυρία.

[2] Percy Arnold, ό.π.

[3] «Ανεξάρτητος», 27 Αυγούστου και 3 Σεπτεμβρίου 1944· Γ. Κουκουμάς, ό.π.

[4] D. Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, King’s College London, 2016.

[5] «Πυρσός», 5 Αυγούστου 1944· «Ελευθερία», 10 Αυγούστου 1944.

[6] Hansard (Επίσημα Πρακτικά της Βρετανικής Βουλής των Κοινοτήτων), 4 Οκτωβρίου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’s Visit».

Βασικές πηγές και βιβλιογραφία

D. Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, King’s College London, 2016.

Anastasia Yiangou, Cyprus in World War II: Politics and Conflict in the Eastern Mediterranean.

Hansard, House of Commons, 4 Οκτωβρίου 1944.

The National Archives, CO 67/323/3.

«Ανεξάρτητος», Αύγουστος–Σεπτέμβριος 1944.

«Ανόρθωση», Αύγουστος 1944.

«Ελευθερία», Αύγουστος 1944.

«Πυρσός», Αύγουστος 1944.

Percy Arnold, μαρτυρίες για την πολιτική κατάσταση στην Κύπρο το 1944.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy