GreeceΗ εξέταση του Ποινικού Κώδικα της Κύπρου, Κεφ. 154, φέρνει στο προσκήνιο διατάξεις που ενδέχεται να ξαφνιάσουν αρκετούς πολίτες, ιδιαίτερα όταν συγκριθούν τα ανώτατα όρια φυλάκισης που προβλέπονται για διαφορετικά αδικήματα.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα εντοπίζεται στα άρθρα 210 και 317, τα οποία αφορούν δύο εντελώς διαφορετικές πράξεις, αλλά παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη απόσταση στις προβλεπόμενες ποινές.
Η διαφορά φτάνει τα δέκα χρόνια φυλάκισης, γεγονός που δημιουργεί ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκαν οι ποινές και κατά πόσο οι σχετικές διατάξεις ανταποκρίνονται στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες.
Μέχρι τέσσερα χρόνια για συγκεκριμένη περίπτωση πρόκλησης θανάτου
Σύμφωνα με το άρθρο 210 του Ποινικού Κώδικα, πρόσωπο που προκαλεί χωρίς πρόθεση τον θάνατο άλλου ανθρώπου, εξαιτίας αλόγιστης, απερίσκεπτης ή επικίνδυνης πράξης ή συμπεριφοράς, υπό τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις που ορίζει η διάταξη, αντιμετωπίζει ποινή φυλάκισης μέχρι τέσσερα χρόνια.
Πρόκειται για διάταξη που αφορά συγκεκριμένη μορφή πρόκλησης θανάτου και όχι όλες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ένας άνθρωπος χάνει τη ζωή του εξαιτίας της συμπεριφοράς τρίτου προσώπου.
Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι ένας άνθρωπος προβαίνει σε μια επικίνδυνη ενέργεια, χωρίς να έχει πρόθεση να σκοτώσει, και η πράξη του καταλήγει στον θάνατο κάποιου άλλου.
Εφόσον τα πραγματικά περιστατικά πληρούν αποκλειστικά τις προϋποθέσεις του άρθρου 210, το ανώτατο όριο φυλάκισης που προβλέπει η συγκεκριμένη διάταξη είναι τέσσερα χρόνια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θάνατος από αμέλεια ή απερισκεψία υπάγεται αυτομάτως στο ίδιο άρθρο. Η ορθή νομική κατάταξη εξαρτάται από τα πραγματικά περιστατικά και τις προϋποθέσεις κάθε αδικήματος.
Μέχρι 14 χρόνια για εμπρησμό ενός σωρού άχυρου
Η σύγκριση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξετάσουμε το άρθρο 317. Η συγκεκριμένη διάταξη προβλέπει ποινή φυλάκισης μέχρι 14 χρόνια για πρόσωπο που εσκεμμένα και παράνομα θέτει φωτιά, μεταξύ άλλων, σε σωρό άχυρου, σανού, δημητριακών ή άλλων καλλιεργημένων φυτικών προϊόντων.
Με άλλα λόγια, ο Ποινικός Κώδικας προβλέπει σημαντικά υψηλότερο ανώτατο όριο φυλάκισης για τον εσκεμμένο εμπρησμό συγκεκριμένων αγροτικών προϊόντων. Η σύγκριση είναι εντυπωσιακή:
Άρθρο 210: Μέχρι τέσσερα χρόνια για συγκεκριμένη μορφή πρόκλησης θανάτου χωρίς πρόθεση.
Άρθρο 317: Μέχρι 14 χρόνια για εσκεμμένο και παράνομο εμπρησμό σωρού άχυρου.
Πρόκειται για διαφορά δέκα ολόκληρων χρόνων στο ανώτατο όριο φυλάκισης.
Πώς εξηγείται αυτή η διαφορά;
Η πρώτη αντίδραση ενός πολίτη που διαβάζει τις δύο διατάξεις ενδέχεται να είναι η απορία: Πώς γίνεται η πρόκληση ανθρώπινου θανάτου να έχει χαμηλότερη ανώτατη ποινή από την καταστροφή ενός σωρού άχυρου;
Ωστόσο, υπάρχει μια ουσιαστική νομική διαφορά που δεν πρέπει να παραβλέπεται.
Ο εμπρησμός του άρθρου 317 αποτελεί εσκεμμένη πράξη, ενώ το άρθρο 210 αφορά συγκεκριμένη περίπτωση πρόκλησης θανάτου χωρίς πρόθεση.
Στο ποινικό δίκαιο, η σοβαρότητα ενός αδικήματος δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το τελικό αποτέλεσμα.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν η πρόθεση του δράστη, η φύση της συμπεριφοράς, η επικινδυνότητά της και οι περιστάσεις υπό τις οποίες τελέστηκε η πράξη.
Επιπλέον, ο εμπρησμός δεν περιορίζεται απαραίτητα στην καταστροφή του αντικειμένου στο οποίο εκδηλώνεται αρχικά η φωτιά.
Μια πυρκαγιά μπορεί να εξαπλωθεί, να προκαλέσει μεγάλες υλικές ζημιές, να απειλήσει γειτονικές περιουσίες και να θέσει σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές.
Αυτά τα στοιχεία βοηθούν στην κατανόηση της αυστηρότερης αντιμετώπισης του εσκεμμένου εμπρησμού.
Παρά τις εξηγήσεις αυτές, όμως, η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στα δύο ανώτατα όρια εξακολουθεί να αποτελεί ενδιαφέρον αντικείμενο δημόσιας συζήτησης.
Πέντε χρόνια για κλοπή γαϊδουριού
Ο Ποινικός Κώδικας περιλαμβάνει και άλλες διατάξεις που ενδέχεται να προκαλέσουν έκπληξη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το άρθρο 265, το οποίο προβλέπει ποινή φυλάκισης μέχρι πέντε χρόνια για την κλοπή συγκεκριμένων ζώων.
Ανάμεσα στα ζώα που κατονομάζονται στη διάταξη περιλαμβάνεται ρητά και το γαϊδούρι. Αυτό σημαίνει ότι, σε επίπεδο ανώτατων προβλεπόμενων ποινών, η κλοπή γαϊδουριού έχει κατά έναν χρόνο υψηλότερο όριο από τη συγκεκριμένη μορφή πρόκλησης θανάτου που περιγράφεται στο άρθρο 210.
Η διάταξη αντανακλά τη σημασία που είχε ιστορικά η προστασία των ζώων ως περιουσιακών στοιχείων, ιδιαίτερα σε κοινωνίες όπου χρησιμοποιούνταν ευρέως στις μεταφορές και στις αγροτικές εργασίες.
Φυσικά, η κλοπή και η πρόκληση θανάτου αποτελούν διαφορετικά αδικήματα, με διαφορετικά νομικά στοιχεία.
Η αναφορά, ωστόσο, δείχνει πόσο ενδιαφέρουσες και ενίοτε απρόσμενες συγκρίσεις μπορούν να προκύψουν από την ανάγνωση του ίδιου νομοθετήματος.
Τι σημαίνουν στην πράξη οι ανώτατες ποινές;
Ένα σημαντικό στοιχείο που πρέπει να γνωρίζουν οι πολίτες είναι ότι το ανώτατο όριο φυλάκισης δεν αποτελεί την ποινή που επιβάλλεται υποχρεωτικά σε κάθε περίπτωση.
Για παράδειγμα, η πρόβλεψη μέχρι 14 χρόνια για εμπρησμό άχυρου δεν σημαίνει ότι κάθε πρόσωπο που θα καταδικαστεί βάσει του άρθρου 317 θα οδηγηθεί στη φυλακή για 14 χρόνια.
Αντίστοιχα, η πρόβλεψη μέχρι τέσσερα χρόνια για το αδίκημα του άρθρου 210 δεν σημαίνει ότι κάθε καταδικασθείς θα λάβει τη μέγιστη ποινή.
Το δικαστήριο εξετάζει τα πραγματικά περιστατικά, τη σοβαρότητα της πράξης, τις συνέπειες, τις προσωπικές περιστάσεις του κατηγορουμένου και άλλους παράγοντες που είναι νομικά σχετικοί με την επιμέτρηση της ποινής.
Συνεπώς, η σύγκριση αφορά τις ανώτατες ποινές που επιτρέπει ο νόμος και όχι το τι συμβαίνει υποχρεωτικά στις δικαστικές αίθουσες.
Δεν ισχύει το ίδιο για όλες τις περιπτώσεις θανάτου
Είναι επίσης απαραίτητο να γίνει μια ιδιαίτερα σημαντική διευκρίνιση. Η σύγκριση των τεσσάρων χρόνων δεν αφορά τον φόνο εκ προμελέτης ούτε κάθε περίπτωση ανθρωποκτονίας.
Ο Ποινικός Κώδικας προβλέπει διαφορετικά και πολύ σοβαρότερα αδικήματα κατά της ανθρώπινης ζωής. Ενδεικτικά, η ανθρωποκτονία του άρθρου 205 αντιμετωπίζεται με πολύ αυστηρότερο πλαίσιο ποινής, το οποίο μπορεί να φτάσει μέχρι και την ισόβια φυλάκιση.
Επομένως, δεν θα ήταν ορθό να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι ο νόμος αντιμετωπίζει γενικά την αφαίρεση ανθρώπινης ζωής ως λιγότερο σοβαρή από τον εμπρησμό αγροτικών προϊόντων. Η σύγκριση περιορίζεται αυστηρά στα συγκεκριμένα αδικήματα και στις προϋποθέσεις που θέτουν οι σχετικές διατάξεις.
Χρειάζονται αλλαγές στον Ποινικό Κώδικα;
Πέρα από το στοιχείο της έκπληξης, οι συγκεκριμένες διατάξεις δημιουργούν ένα ουσιαστικό ερώτημα. Είναι σήμερα αναλογικά τα ανώτατα όρια ποινών που προβλέπονται για διαφορετικά αδικήματα;
Ο Ποινικός Κώδικας περιλαμβάνει διατάξεις που έχουν τις ρίζες τους σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους, όταν οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες ήταν διαφορετικές. Η προστασία της αγροτικής περιουσίας, για παράδειγμα, είχε ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία η παραγωγή, τα ζώα και τα αγροτικά προϊόντα αποτελούσαν βασικά στοιχεία της οικονομικής ζωής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα αδικήματα δεν είναι σοβαρά σήμερα. Δημιουργεί, όμως, το ερώτημα κατά πόσο τα νομοθετικά όρια έχουν επανεξεταστεί με βάση τις σύγχρονες αντιλήψεις για την αναλογικότητα των ποινών.
