ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ: Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο τον Αύγουστο του 1944 (Μέρος 5ο)

• Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο τον Αύγουστο του 1944
• Τι άκουσε ο Πάρκινσον στην Κύπρο: οι συναντήσεις πίσω από τις διαδηλώσεις

Του Μιχάλη Μιχαήλ

Μέρος 5ο

Στο προηγούμενο μέρος εξετάσαμε την παγκύπρια κινητοποίηση της 28ης Αυγούστου 1944 και τους διαφορετικούς δρόμους που ακολούθησαν Αριστερά και Δεξιά για την προβολή της Ένωσης. Το ΑΚΕΛ και η ΠΣΕ έδωσαν ιδιαίτερη βαρύτητα στη μαζική κινητοποίηση, ενώ το ΚΕΚ και ο εθνικόφρων χώρος προτίμησαν περισσότερο τη χωριστή πολιτική εκπροσώπηση και τα υπομνήματα.

Η διαφορά αφορούσε κυρίως τις μεθόδους και το ποιος θα είχε την πρωτοβουλία στην προβολή του ενωτικού αιτήματος.

Μέσα σε αυτό το κλίμα βρισκόταν στην Κύπρο ο Σερ Κόσμο Πάρκινσον. Ποιον όμως άκουσε; Με ποιους συναντήθηκε, ποια αιτήματα έφθασαν μέχρι αυτόν και ποια εικόνα μπορούσε να μεταφέρει στο Λονδίνο;

Μια αποστολή χωρίς δημόσια ατζέντα

Η επίσημη βρετανική εξήγηση για την αποστολή του ήταν προσεκτική. Στις 4 Οκτωβρίου 1944 ο Υπουργός Αποικιών Όλιβερ Στάνλεϊ δήλωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι ο Πάρκινσον είχε επισκεφθεί την Κύπρο ως προσωπικός αντιπρόσωπός του, για να γνωρίσει από πρώτο χέρι τις τοπικές συνθήκες και τα προβλήματα. Διευκρίνισε ότι επρόκειτο για επίσκεψη παρόμοια με εκείνες που είχε πραγματοποιήσει σε άλλες αποικίες.[1]

Ο Πάρκινσον, επομένως, δεν είχε σταλεί επισήμως για να διαπραγματευθεί το συνταγματικό μέλλον της Κύπρου και ακόμη λιγότερο την Ένωση. Η παρουσία του, όμως, δημιούργησε προσδοκίες πολύ μεγαλύτερες από την επίσημη αποστολή του. Για τους Κυπρίους, ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος με άμεση πρόσβαση στον Υπουργό Αποικιών πρόσφερε μια σπάνια δυνατότητα να φθάσουν οι απόψεις τους απευθείας στο Λονδίνο.

Γι’ αυτό, ήδη πριν από την άφιξή του, Εκκλησία, ΑΚΕΛ, ΚΕΚ, συντεχνίες, δήμοι και άλλοι φορείς είχαν κινητοποιηθεί. Υπομνήματα, ψηφίσματα και τηλεγραφήματα επιδίωκαν να καταστήσουν σαφές ότι το μεταπολεμικό μέλλον της Κύπρου δεν μπορούσε, κατά την άποψή τους, να συζητηθεί χωρίς το αίτημα της Ένωσης.[2]

Ποιοι συνάντησαν τον Βρετανό απεσταλμένο;

Δεν διαθέτουμε πλήρη κατάλογο όλων όσοι συναντήθηκαν με τον Πάρκινσον. Υπάρχει όμως σημαντική επίσημη βρετανική επιβεβαίωση. Στις 25 Οκτωβρίου 1944 ο βουλευτής John Parker ρώτησε εάν ο Πάρκινσον είχε συναντήσει εκπροσώπους συντεχνιών και άλλων λαϊκών οργανώσεων. Ο Στάνλεϊ απάντησε ότι είχε συναντήσει εκπροσώπους πολλών δημόσιων σωμάτων και μεμονωμένα πρόσωπα. Ανάμεσά τους ήταν το Επαρχιακό Συμβούλιο Λεμεσού των Νέων Συντεχνιών (ΣΕΚ).[3]

Η ίδια απάντηση περιέχει και μια δεύτερη πληροφορία: άλλες συντεχνίες που είχαν ζητήσει συνάντηση απέσυραν τις αιτήσεις τους.[3] Το στοιχείο αποκτά σημασία σε συνδυασμό με τη ματαίωση της συνάντησης με το ΑΚΕΛ και την ΠΣΕ και το κλίμα που είχαν δημιουργήσει οι απαγορεύσεις, οι συλλήψεις και οι δικαστικές διώξεις.

Οι επαφές του Πάρκινσον δεν περιορίστηκαν, συνεπώς, στην αποικιακή διοίκηση. Δεν γνωρίζουμε όμως με την ίδια ακρίβεια τι του είπε κάθε αντιπροσωπεία ούτε ποια βαρύτητα έδωσε ο ίδιος στις διαφορετικές απόψεις.

Η συνάντηση που δεν έγινε

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συνάντηση με το ΑΚΕΛ και την ΠΣΕ που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε. Ο Πάρκινσον ήταν διατεθειμένος να δεχθεί αντιπροσωπεία τους, αλλά η Αριστερά δεν ήθελε να εμφανιστεί ότι εγκατέλειπε τη δημόσια κινητοποίηση ως τίμημα για την πρόσβαση στον Βρετανό απεσταλμένο. Ο Ανεξάρτητος επανήλθε στις 3 Σεπτεμβρίου στους λόγους της ματαίωσης.[4]

Εδώ εμφανίζεται ένα από τα παράδοξα της επίσκεψης. Η πολιτική δύναμη που πρωταγωνίστησε στις εντονότερες κινητοποιήσεις με αφορμή την παρουσία του Πάρκινσον δεν πραγματοποίησε τελικά την επίσημη συνάντηση που θα της επέτρεπε να εκθέσει απευθείας τις θέσεις της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Πάρκινσον αγνοούσε το ΑΚΕΛ. Οι διαδηλώσεις, οι απεργιακές κινητοποιήσεις, τα ψηφίσματα και οι αντιδράσεις των αρχών έδειχναν την πολιτική και οργανωτική του παρουσία. Άλλο όμως η εικόνα από τα γεγονότα και άλλο η απευθείας παρουσίαση θέσεων σε επίσημη συνάντηση.

Δεν υπήρχαν μόνο δύο φωνές

Ένα ακόμη στοιχείο μάς προειδοποιεί να μη μετατρέψουμε την κυπριακή κοινωνία του 1944 σε απλό δίπολο ΑΚΕΛ–ΚΕΚ. Την 1η Σεπτεμβρίου ένας ανώνυμος Ελληνοκύπριος απηύθυνε επιστολή στον Πάρκινσον, υποστηρίζοντας ότι υπήρχαν Ελληνοκύπριοι που δεν ανήκαν ούτε στο ΑΚΕΛ ούτε στο ΚΕΚ και δυσκολεύονταν να εκφράσουν δημόσια διαφορετικές απόψεις για την Ένωση.[5]

Δεν γνωρίζουμε πόσο αντιπροσωπευτική ήταν αυτή η άποψη και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέτρο της κοινής γνώμης. Δείχνει όμως ότι στον Πάρκινσον έφθαναν και φωνές έξω από τις δύο οργανωμένες πολιτικές παρατάξεις.

Παράλληλα, όπως είδαμε στο δεύτερο μέρος, η τουρκοκυπριακή πλευρά είχε διαφορετικές προτεραιότητες. Η Söz ζητούσε να ακουστεί και η τουρκοκυπριακή κοινότητα, η οποία απέρριπτε την Ένωση, αλλά διατύπωνε ταυτόχρονα αιτήματα για μεταρρυθμίσεις. Ο Πάρκινσον, επομένως, δεν βρέθηκε απέναντι σε μία ενιαία «κυπριακή θέση», αλλά σε διαφορετικές και ενίοτε ασύμβατες αντιλήψεις για το μέλλον του νησιού.

Τι μπορούσε να καταλάβει;

Ακόμη και χωρίς να γνωρίζουμε το περιεχόμενο όλων των συναντήσεων, ορισμένα δεδομένα δύσκολα μπορούσε να τα αγνοήσει. Η Κύπρος του 1944 δεν ήταν πολιτικά αδρανής. Το ενωτικό αίτημα είχε επανέλθει δυναμικά. Η Εκκλησία και το ΚΕΚ το υποστήριζαν από τη δική τους αφετηρία, ενώ το ΑΚΕΛ είχε εντάξει πλέον την Ένωση στη δική του πολιτική στρατηγική.[6]

Αυτή ήταν σημαντική εξέλιξη. Η Ένωση δεν αποτελούσε πλέον πολιτικό πεδίο αποκλειστικά της Εκκλησίας και της παραδοσιακής εθνικής ηγεσίας. Η οργανωμένη Αριστερά επιχειρούσε να τη συνδέσει με τις εργατικές διεκδικήσεις, τις πολιτικές ελευθερίες και τη μεταπολεμική αυτοδιάθεση. Η συμμετοχή χιλιάδων Κυπρίων στις συμμαχικές δυνάμεις τροφοδοτούσε επίσης το επιχείρημα ότι οι αρχές της ελευθερίας για τις οποίες διεξαγόταν ο πόλεμος έπρεπε μετά τη νίκη να εφαρμοστούν και στην Κύπρο.

Ταυτόχρονα, η τουρκοκυπριακή αντίθεση στην Ένωση έδειχνε ότι το μεταπολεμικό μέλλον του νησιού περιείχε διαφορετικές κοινοτικές επιδιώξεις. Υπήρχε και ένα τρίτο μήνυμα: οι περιορισμοί της αποικιακής διοίκησης προκαλούσαν ένταση. Στη Βουλή των Κοινοτήτων τον Οκτώβριο έγινε αναφορά στο έντονο εθνικό αίσθημα και στον ερεθισμό που προκαλούσαν οι περιορισμοί. Ο Στάνλεϊ απάντησε ότι ακριβώς η ένταση αυτού του αισθήματος καθιστούσε, κατά την κυβέρνηση, αναγκαίες τις προφυλάξεις.[7]

Η ενημέρωση που παρέμεινε εμπιστευτική

Τι μετέφερε τελικά ο Πάρκινσον στον Υπουργό Αποικιών; Εδώ οι πηγές επιβάλλουν όρια.
Στις 4 Οκτωβρίου ο Στάνλεϊ δήλωσε ότι δεν θα δημοσιευόταν έκθεση και ότι η αναφορά του Πάρκινσον θα παρέμενε εμπιστευτική.[1]

Στις 25 Οκτωβρίου διευκρίνισε ότι, όπως μετά τις άλλες αποικιακές περιοδείες του, ο Πάρκινσον είχε αναφέρει προσωπικά στον ίδιο όσα διαπίστωσε.[3]

Χρειάζεται, συνεπώς, προσοχή ακόμη και στη λέξη «έκθεση». Από κοινοβουλευτική απάντηση για προηγούμενη περιοδεία του Πάρκινσον προκύπτει ότι αυτές οι επισκέψεις αποσκοπούσαν κυρίως σε προσωπικές επαφές και συζητήσεις και δεν οδηγούσαν κατ’ ανάγκην σε γραπτές εκθέσεις.[8] Ασφαλέστερο είναι, λοιπόν, να μιλάμε για εμπιστευτική ενημέρωση ή προσωπική αναφορά προς τον Στάνλεϊ.

Δεν μπορούμε να αποδώσουμε στον Πάρκινσον συμπεράσματα που δεν τεκμηριώνονται. Γνωρίζουμε όμως τι βρήκε μπροστά του: ισχυρή δημόσια παρουσία της Ένωσης, μια ανερχόμενη Αριστερά με δυνατότητα μαζικής κινητοποίησης, μια παραδοσιακή εθνική ηγεσία που διεκδικούσε την πρωτοκαθεδρία, συνδικαλιστικό κίνημα με διαφορετικά ρεύματα και μια τουρκοκυπριακή κοινότητα αντίθετη στην Ένωση.

Η επίσκεψή του έχει σημασία όχι επειδή οδήγησε σε άμεση βρετανική παραχώρηση — κάτι τέτοιο δεν συνέβη — αλλά επειδή έδωσε στο Colonial Office άμεση εικόνα της πολιτικής Κύπρου λίγο πριν από το τέλος του πολέμου. Η καταστολή μετά τα Οκτωβριανά δεν είχε εξαλείψει τις πολιτικές και εθνικές διεκδικήσεις. Νέες οργανώσεις και νέες μορφές μαζικής δράσης είχαν ήδη εμφανιστεί.

Ο Πάρκινσον ήρθε για να γνωρίσει τις «τοπικές συνθήκες και τα προβλήματα». Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1944 η Κύπρος τού έδειξε πόσο πολιτικά φορτισμένες είχαν γίνει αυτές οι συνθήκες.

Στο επόμενο σημείωμα θα εξετάσουμε τη στάση του ΑΚΕΛ, της ΠΣΕ και του οργανωμένου εργατικού κινήματος και πώς οι κοινωνικές διεκδικήσεις συνδέθηκαν με την Ένωση και τις πολιτικές ελευθερίες.

Υποσημειώσεις
[1] Hansard, 4 Οκτωβρίου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’s Visit».
[2] D. Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, King’s College London, 2016.
[3] Hansard, 25 Οκτωβρίου 1944, «Cyprus (Sir C. Parkinson’s Visit)».
[4] Ανεξάρτητος, 3 Σεπτεμβρίου 1944.
[5] Ανώνυμη επιστολή Ελληνοκυπρίου προς Sir Cosmo Parkinson, 1 Σεπτεμβρίου 1944.
[6] D. Kalantzopoulos, ό.π.· Anastasia Yiangou, Cyprus in World War II.
[7] Hansard, 4 Οκτωβρίου 1944, «Cyprus».
[8] Hansard, 10 Μαΐου 1944, «Mauritius (Sir Cosmo Parkinson’s Visit)».

Βασικές πηγές και βιβλιογραφία

D. Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, 2016.
Anastasia Yiangou, Cyprus in World War II: Politics and Conflict in the Eastern Mediterranean.
Hansard, House of Commons, 4 και 25 Οκτωβρίου 1944.
The National Archives, CO 67/323/3.
Ανεξάρτητος, Αύγουστος–Σεπτέμβριος 1944.
Söz, Αύγουστος 1944.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy