ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ: ΑΚΕΛ και αντιαποικιακός αγώνας: Τι αποκαλύπτουν τα γεγονότα του 1944

Μέρος 8ο (τελευταίο)

Η επίσκεψη του Σερ Κόσμο Πάρκινσον στην Κύπρο τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1944 δεν κατέληξε σε θεαματική πολιτική εξαγγελία. Δεν ανακοινώθηκε συνταγματική μεταρρύθμιση, δεν δόθηκε υπόσχεση για την Ένωση και δεν δημοσιεύθηκε έκθεση για το πολιτικό μέλλον του νησιού.

Η εικόνα, όμως, που προκύπτει από όσα εξετάσαμε στα προηγούμενα επτά σημειώματα είναι διαφορετική. Έφερε στην επιφάνεια πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που μετασχημάτιζαν την Κύπρο και αποκάλυψε αντιθέσεις που θα χαρακτήριζαν τη μεταπολεμική περίοδο.

Τι πήρε μαζί του ο Πάρκινσον;

Η επίσημη βρετανική εξήγηση για την αποστολή του ήταν προσεκτικά διατυπωμένη. Στη Βουλή των Κοινοτήτων, στις 4 Οκτωβρίου 1944, ο Υπουργός Αποικιών, Όλιβερ Στάνλεϊ, δήλωσε ότι ο Πάρκινσον είχε μεταβεί στην Κύπρο ως προσωπικός αντιπρόσωπός του, για να γνωρίσει από πρώτο χέρι τις τοπικές συνθήκες και τα προβλήματα. Όταν ρωτήθηκε αν θα δημοσιευόταν έκθεση, απάντησε αρνητικά: η αναφορά του Πάρκινσον θα ήταν εμπιστευτική[1].

Στις 25 Οκτωβρίου ο Στάνλεϊ διευκρίνισε ότι ο Βρετανός απεσταλμένος είχε συναντήσει εκπροσώπους πολλών δημόσιων σωμάτων και ιδιώτες και, μετά την επιστροφή του, τον ενημέρωσε προσωπικά[2]. Δεν γνωρίζουμε, επομένως, με ακρίβεια ποια συμπεράσματα μετέφερε στο Λονδίνο.

Βρέθηκε απέναντι σε μια ελληνοκυπριακή κοινωνία στην οποία η Ένωση δεν αποτελούσε πλέον αίτημα μόνο της Εκκλησίας και των παραδοσιακών εθνικών δυνάμεων. Το ΑΚΕΛ και σημαντικό τμήμα του οργανωμένου εργατικού κινήματος την είχαν εντάξει δυναμικά στη δική τους πολιτική δράση.

Η Ένωση στον δρόμο

Οι κινητοποιήσεις της 17ης και 18ης Αυγούστου, οι συλλήψεις του Πλουτή Σέρβα, του Ανδρέα Ζιαρτίδη και άλλων στελεχών και η παγκύπρια κινητοποίηση της 28ης Αυγούστου έδειξαν ότι το εθνικό αίτημα μπορούσε πλέον να αποκτήσει χαρακτηριστικά μαζικής πολιτικής δράσης.

Η βρετανική κοινοβουλευτική συζήτηση είναι αποκαλυπτική. Στις 4 Οκτωβρίου ο Άρθουρ Κριτς Τζόουνς αναφέρθηκε στο «πολύ έντονο εθνικιστικό αίσθημα» στην Κύπρο και στον ερεθισμό που προκαλούσαν οι περιορισμοί, ενώ ο Στάνλεϊ απάντησε ότι ακριβώς η ένταση αυτού του αισθήματος καθιστούσε αναγκαίες ορισμένες προφυλάξεις[3].

Η σημασία του Αυγούστου 1944 βρίσκεται και αλλού. Η Ένωση αποτελούσε κοινό στόχο των κυριότερων ελληνοκυπριακών πολιτικών δυνάμεων, αλλά δεν υπήρχε συμφωνία για τον τρόπο διεκδίκησής της ούτε για το ποιος θα είχε την πολιτική πρωτοκαθεδρία.

Η Εκκλησία διατηρούσε τον παραδοσιακό εθνικό της ρόλο και το ΚΕΚ υποστήριζε επίσης την Ένωση. Το ΑΚΕΛ, όμως, διεκδικούσε πλέον θέση μέσα στο ίδιο το εθνικό πεδίο, αξιοποιώντας οργανώσεις, συντεχνίες και μαζικές συγκεντρώσεις. Πίσω από την κοινή ενωτική επιδίωξη αναπτυσσόταν έτσι ένας δεύτερος ανταγωνισμός: ποιος μπορούσε να μιλά στο όνομα της Ένωσης; Η προσπάθεια του Τοποτηρητή Λεόντιου για κοινή εμφάνιση ανέδειξε αυτή τη δυσκολία: το ΑΚΕΛ ανταποκρίθηκε θετικά, ενώ το ΚΕΚ επέλεξε τελικά χωριστή πορεία[4].

Μια κοινωνία που άλλαζε

Η Κύπρος του 1944 δεν ήταν πλέον η Κύπρος που είχε εισέλθει στην περίοδο της αυστηρής αποικιακής καταστολής μετά τα Οκτωβριανά του 1931. Νέα κόμματα, συντεχνίες και δημοτικές δυνάμεις είχαν δημιουργήσει διαφορετικές μορφές πολιτικής συμμετοχής. Η εργατική τάξη είχε αποκτήσει οργανωμένη παρουσία και το ΑΚΕΛ είχε εξελιχθεί σε σημαντικό πολιτικό παράγοντα.

Για το ΑΚΕΛ και την ΠΣΕ η Ένωση μπορούσε πλέον να προβάλλεται όχι μόνο μέσω υπομνημάτων, αλλά και ως λαϊκή διεκδίκηση στον δρόμο. Η Δεξιά και η Εκκλησία δεν ήταν λιγότερο ενωτικές. Προτιμούσαν όμως διαφορετικούς τρόπους εκπροσώπησης και αντιμετώπιζαν με καχυποψία την προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκτήσει ισότιμο ρόλο στο εθνικό ζήτημα.

Η άλλη πλευρά της εικόνας

Η επίσκεψη αποκάλυψε συγχρόνως ότι το μέλλον της Κύπρου δεν γινόταν αντιληπτό με τον ίδιο τρόπο από τις δύο κοινότητες. Η τουρκοκυπριακή Söz παρακολουθούσε στενά τις ελληνοκυπριακές κινητοποιήσεις. Οι αρθρογράφοι της απέρριπταν την Ένωση, φοβούμενοι τις συνέπειές της για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει άκριτη αποδοχή της αποικιακής διακυβέρνησης.

Οι διαφορετικές προοπτικές εμφανίζονταν ακόμη και μέσα στο εργατικό κίνημα. Η κοινή δράση Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων εργατών ήταν πραγματικότητα, αλλά πριν από την άφιξη Πάρκινσον είχαν εμφανιστεί ρωγμές. Στον Ανεξάρτητο της 28ης Μαΐου 1944 η Συντεχνιακή Ένωση Λευκωσίας αναφερόταν στη δημιουργία χωριστής τουρκοκυπριακής συνδικαλιστικής οργάνωσης[6]. Λίγες εβδομάδες αργότερα, σύμφωνα με τη βιβλιογραφική ταύτιση που διαθέτουμε, ο Ντερβίς Αλή Καβάζογλου, με την υπογραφή D.A. Alkan, απαντούσε στη Halkın Sesi θέτοντας ζητήματα εθνικών συμβόλων, εκπροσώπησης και της σύνδεσης του συνδικαλιστικού κινήματος με την Ένωση[7].

Η επίσκεψη Πάρκινσον δεν δημιούργησε αυτή τη διακοινοτική ρωγμή. Την έκανε όμως περισσότερο ορατή. Η ίδια μαζική προβολή της Ένωσης που ενίσχυε τη θέση του ΑΚΕΛ στην ελληνοκυπριακή κοινωνία μπορούσε ταυτόχρονα να δυσκολεύει τη διατήρηση κοινής πολιτικής και συνδικαλιστικής δράσης με Τουρκοκύπριους εργαζομένους.

Ένα παράθυρο προς τη μεταπολεμική Κύπρο

Θα ήταν υπερβολικό να παρουσιάσουμε τις μεταπολεμικές εξελίξεις ως αποτέλεσμα της αποστολής Πάρκινσον. Δεν διαθέτουμε τεκμήρια ότι επέστρεψε στο Λονδίνο εισηγούμενος συγκεκριμένο σχέδιο για την Κύπρο.

Ωστόσο όσα έγιναν ορατά το 1944 δεν εξαφανίστηκαν με το τέλος του πολέμου. Το ζήτημα των συνταγματικών μεταρρυθμίσεων επανήλθε, όπως και η διαφωνία για τη στάση απέναντι στους αποικιακούς θεσμούς. Η Διασκεπτική του 1947 θα ανέδειχνε ξανά διαφορετικές στρατηγικές μεταξύ Αριστεράς, Δεξιάς και Εκκλησίας.

Η πραγματική σημασία της επίσκεψης βρίσκεται, λοιπόν, λιγότερο σε όσα αποφασίστηκαν και περισσότερο σε όσα αποκαλύφθηκαν: η δύναμη της Ένωσης, η άνοδος του ΑΚΕΛ και του οργανωμένου εργατικού κινήματος, ο ανταγωνισμός για την πολιτική πρωτοκαθεδρία και οι δυσκολίες της διακοινοτικής εργατικής συνεργασίας όταν το κοινωνικό συναντούσε το εθνικό ζήτημα. Η αξία του επεισοδίου βρίσκεται ακριβώς εδώ: μέσα σε λίγες εβδομάδες συμπυκνώθηκαν αντιθέσεις που θα καθόριζαν την πολιτική ζωή των επόμενων χρόνων.

Επίλογος

Η επίσκεψη Πάρκινσον φωτίζει, τέλος, και μια πλευρά της ιστορίας του ΑΚΕΛ που συχνά γίνεται αντικείμενο μεταγενέστερης πολιτικής αντιπαράθεσης. Ο ισχυρισμός ότι, επειδή το ΑΚΕΛ διαφώνησε αργότερα με την ένοπλη στρατηγική της ΕΟΚΑ, υπήρξε «φιλαγγλικό» ή δεν αγωνίστηκε για την ελευθερία και την Ένωση της Κύπρου, δεν μπορεί να μεταφέρεται αναδρομικά στο 1944 ως αυτονόητη ιστορική διαπίστωση.

Τα γεγονότα του Αυγούστου προσφέρουν συγκεκριμένα τεκμήρια. Το ΑΚΕΛ και δυνάμεις του συνδικαλιστικού κινήματος πρωταγωνίστησαν σε μαζικές κινητοποιήσεις εναντίον της αποικιακής πολιτικής, πρόβαλαν την Ένωση και την αυτοδιάθεση, συγκρούστηκαν πολιτικά με τις απαγορεύσεις της διοίκησης και είδαν στελέχη τους να συλλαμβάνονται και να οδηγούνται στα δικαστήρια. Το Hansard καταγράφει τη σύλληψη πολιτικών και συνδικαλιστικών ηγετών μετά τη διαδήλωση της 17ης Αυγούστου και επιβεβαιώνει ότι οι Σέρβας και Ζιαρτίδης δεσμεύθηκαν δικαστικά να τηρούν την ειρήνη για δύο χρόνια[3]. Πρόκειται, συνεπώς, για γεγονότα που καταγράφονται και σε βρετανικές πηγές, όχι μόνο στην κομματική μνήμη της Αριστεράς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΑΚΕΛ ήταν η μοναδική ενωτική ή αντιαποικιακή δύναμη. Η Εκκλησία, το ΚΕΚ και ευρύτερες δυνάμεις της Δεξιάς υποστήριζαν επίσης την Ένωση. Ούτε σημαίνει ότι οι επιλογές του ΑΚΕΛ πρέπει να αντιμετωπίζονται χωρίς κριτική. Η έντονη ενωτική του δράση περιείχε μια πραγματική αντίφαση: ενίσχυε τη θέση του μέσα στην ελληνοκυπριακή κοινωνία, αλλά δυσκόλευε την προσπάθειά του να διατηρήσει κοινή ταξική δράση με Τουρκοκύπριους εργαζομένους. Η ευρύτερη ιστοριογραφία επιβεβαιώνει τόσο την άνοδο του ΑΚΕΛ και του εργατικού κινήματος όσο και αυτή την αυξανόμενη ένταση ανάμεσα στη διακοινοτική εργατική συνεργασία και την ενωτική πολιτική.

Η ιστορική εικόνα, επομένως, είναι πιο σύνθετη από τα μεταγενέστερα κομματικά στερεότυπα. Η διαφορετική θέση του ΑΚΕΛ για τη μορφή που έπρεπε να πάρει ο αντιαποικιακός αγώνας στη δεκαετία του 1950 δεν αναιρεί την τεκμηριωμένη μαζική αντιαποικιακή και ενωτική δράση του κατά τη δεκαετία του 1940.

Ο Πάρκινσον ήρθε για να γνωρίσει από πρώτο χέρι τις συνθήκες της αποικίας. Όταν έφυγε, είχε δει μια κοινωνία περισσότερο οργανωμένη, περισσότερο πολιτικοποιημένη και λιγότερο διατεθειμένη να επιστρέψει στη σιωπή της προηγούμενης δεκαετίας. Η επίσκεψή του δεν έλυσε το κυπριακό ζήτημα. Μας άφησε όμως ένα αποκαλυπτικό στιγμιότυπο της στιγμής κατά την οποία η Κύπρος περνούσε από την καταστολή του Μεσοπολέμου στις μεγάλες πολιτικές διεκδικήσεις της μεταπολεμικής εποχής.

Σημειώσεις – βασικές πηγές

[1] Hansard, 4 Οκτωβρίου 1944, «Sir Cosmo Parkinson’s Visit».

[2] Hansard, 25 Οκτωβρίου 1944, «Cyprus (Sir C. Parkinson’s Visit)».

[3] Hansard, 4 Οκτωβρίου 1944, «Cyprus».

[4] Dimitrios Kalantzopoulos, Competing Political Spaces in Colonial Cyprus, 1931–1950, King’s College London, 2016, σ. 100–101.

[5] Söz, 13, 14 και 16 Αυγούστου 1944.

[6] Ανεξάρτητος, 28 Μαΐου 1944, «Ανακοινώσεις της Συντεχν. Ενώσεως Λευκωσίας».

[7] Halkın Sesi, 13 Ιουνίου 1944, αρ. 429, D.A. Alkan [Ντερβίς Αλή Καβάζογλου], «Türk Amele Birliği Rumlardan niçin ayrılmıştır?»· η ταύτιση παραμένει βιβλιογραφική μέχρι να ελεγχθεί το αυθεντικό φύλλο.

[8] Anastasia Yiangou, Cyprus in World War II: Politics and Conflict in the Eastern Mediterranean, I.B. Tauris, 2010, κεφ. 8.

Πηγή – Διάλογος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy

ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΕ ΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ Ή
ΤΗΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΣΑΣ ΚΟΝΤΑ ΜΑΣΕΛΚΥΣΤΙΚΑ ΠΑΚΕΤΑ ΓΙΑ 3 - 6 - 12 ΜΗΝΕΣinfo@aftoforo.com | www.aftoforo.com