Τζάνις Τζέφρις: Τέχνη που υπερβαίνει τη δυτικοκεντρική οπτική

Μια επανεξέταση της σχέσης ανάμεσα στον μοντερνισμό και τη σύγχρονη εικαστική δημιουργία προτείνει η έκθεση «Ταπεινές Γαίες» στη Δημοτική Πινακοθήκη Λεμεσού, που επιμελείται η Τζάνις Τζέφρις (Janis Jefferies). Με την καλλιτέχνιδα, συγγραφέα και επιμελήτρια, oμότιμη καθηγήτρια Εικαστικών Τεχνών στο Πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου, συζητούμε για τη διοργάνωση, καθώς και για το ερευνητικό της ενδιαφέρον για ζητήματα που σχετίζονται με την υφαντική, το φύλο, την ταυτότητα και τον φεμινισμό.

-Στην ομαδική έκθεση «Ταπεινές Γαίες: Πέρα από το Δυτικό Πλαίσιο — Διαπολιτισμικοί Μοντερνισμοί», σύγχρονοι καλλιτέχνες μπαίνουν σε διάλογο με έργα παλαιότερων καλλιτεχνών όπως ο Χριστόφορος Σάββα, ο Γκλυν Χιουζ και ο Στας Παράσχος. Ποια είναι τα κοινά σημεία στη δουλειά τους; Η διεθνής αυτή έκθεση, που αναπτύχθηκε από την ομάδα In Situ, προτείνει μια πιο συμπεριληπτική προσέγγιση του μοντερνισμού δίνοντας έμφαση στους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς, τον διαπολιτισμικό διάλογο και τις καλλιτεχνικές πρακτικές που υπερβαίνουν μια δυτικοκεντρική οπτική. Καλλιτεχνικές πρακτικές που αντιμετωπίζονταν στο παρελθόν ως περιθωριακές δεν συμπλήρωσαν απλώς τον μοντερνισμό, αλλά συνέβαλαν ενεργά στη διεύρυνσή του, μέσα από υβριδικές μορφές δημιουργίας, πειραματισμούς με τα υλικά και διαπολιτισμικές ανταλλαγές.

Η έκθεση αναπτύσσει αυτό το επιχείρημα μέσα από τέσσερις αλληλένδετους άξονες: Πρώτον, διακρίνοντας τη νεωτερικότητα από τον μοντερνισμό· δεύτερον, εντάσσοντας την τέχνη της Ανατολικής Ευρώπης και της Κύπρου στα μετακομουνιστικά και μετααποικιακά ιστορικά συμφραζόμενα· τρίτον, εξετάζοντας την οριακότητα και την υβριδικότητα ως επιμελητικές έννοιες· και, τέλος, αναδεικνύοντας τον Μαρίν Βαρμπάνοφ (Maryn Varbanov) στη Βουλγαρία (1932–1989) και τον Χριστόφορο Σάββα στην Κύπρο (1924–1968) ως εμβληματικές μορφές στη διαμόρφωση του βουλγαρικού και του κυπριακού μοντερνισμού. Για πρακτικούς λόγους, το έργο του Βαρμπάνοφ θα παρουσιαστεί μόνο στη Σόφια, ενώ έργα του Σάββα ενδέχεται να συμπεριληφθούν και στις δύο εκθέσεις.

-Ξεκινήσατε ως εικαστική καλλιτέχνης και στη συνέχεια στραφήκατε στη θεωρία και την επιμέλεια εκθέσεων. Τι σας οδήγησε σε αυτούς τους τομείς; Σπούδασα ζωγραφική στο Ηνωμένο Βασίλειο στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ήταν μια εποχή πειραματισμού και ακτιβισμού. Οι καμβάδες μου απαιτούσαν έναν διαφορετικό τρόπο κατασκευής, κάπου ανάμεσα στη ζωγραφική και τη γλυπτική. Εντάχθηκα από νωρίς στο γυναικείο κίνημα και συνέβαλα στη δημιουργία της Women’s Artists Slide Library, η οποία σήμερα στεγάζεται μόνιμα στο Goldsmiths, όπου εργάστηκα για σχεδόν 30 χρόνια στους τομείς των Εικαστικών Τεχνών και της Πληροφορικής. Μετακινήθηκα από τη ζωγραφική στην κατασκευή έργων από ύφασμα, ή σε αυτό που είναι επίσης γνωστό ως «υφαντική γλυπτική» (woven sculpture), όπως την ανέπτυξε τη δεκαετία του 1970 η Πολωνή καθηγήτριά μου, Μαγκνταλένα Αμπακανόβιτς (Magdalena Abakanowicz). Ήθελα, λοιπόν, να κατανοήσω πώς και με ποιους τρόπους το μοντέλο της σύγχρονης διεθνούς Μπιενάλε, για παράδειγμα, επηρεάζει την πολιτική και οικονομική διάσταση, καθώς και την ηθική του εικαστικού χώρου. Πώς γίνεται αντιληπτό το ύφασμα μέσα σε κοινωνικά και γεωγραφικά συμφραζόμενα και πώς θα πρέπει να προσεγγίζεται ο όρος «ύφασμα»;

-Έχετε ένα ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον για ζητήματα που σχετίζονται με την υφαντική, το φύλο, την ταυτότητα και τον φεμινισμό. Πώς προσεγγίζετε αυτά τα θέματα; Η υφαντική και η σχέση της με το φύλο, την ταυτότητα και τον φεμινισμό, έχει διαδραματίσει με διάφορους τρόπους σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας σύγχρονης αντίληψης για τον οπτικό και υλικό πολιτισμό. Αντιπροσωπεύει το «άλλο» σε ό,τι αφορά το φύλο και την ταυτότητα· εκφράζει τις εμπειρίες κόσμων πέρα από τη Δύση· εκπροσωπεί τον Νότο και την Ανατολή· και αναδεικνύει τις δυνατότητες ανάπτυξης κοινωνικών σχέσεων και συγκρότησης νέων κοινοτήτων. Παράλληλα, συμβολίζει τη συμφιλίωση με όσα έχουν περιθωριοποιηθεί στις πτυχές της Ιστορίας. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, έχει βρεθεί στο επίκεντρο μιας εντυπωσιακής αναζωπύρωσης του ενδιαφέροντος στο πλαίσιο επιμελητικών εκθέσεων, οι οποίες εστιάζουν στην ιστορία, το αρχείο και την υλικότητα της επιφάνειας, συχνά τοποθετώντας τα στοιχεία αυτά στον ίδιο σκηνογραφικό χώρο.

-Πώς επηρεάζει η Τεχνητή Νοημοσύνη τον κόσμο της Τέχνης; Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αναδύθηκε ένας «διάλογος» που περιλάμβανε τόσο τους υλικούς όσο και τους εικονικούς χώρους δημιουργίας. Οι καλλιτέχνες άρχισαν να προβληματίζονται γύρω από τον διαδικτυακό και τον φυσικό χώρο, και να εργάζονται και στα δύο περιβάλλοντα. Αν η καλλιτεχνική πρακτική μεταβάλλεται, ως απάντηση στην αυξανόμενη χρήση του διαδικτύου και των σύγχρονων τεχνολογιών επικοινωνίας, πιθανόν οι αλλαγές αυτές να οφείλονται σε ευρύτερες επιδράσεις και όχι απλώς στο ότι είναι οικονομικά προσιτές. Το οποίο ίσως ενθαρρύνει πιο συνεργατικές μορφές εργασίας ή την κοινή χρήση χώρων. Ίσως το ζήτημα αφορά περισσότερο την αξιοποίηση του χώρου, τόσο του φυσικού όσο και του ψηφιακού, για έναν διαφορετικό συνδυασμό χρονικών κλιμάκων και διαδικασιών, καθώς και για μια ευρύτερη ποικιλία τρόπων και μεθόδων εργασίας.

-Το διαδίκτυο αλλάζει τα πάντα; Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε αυτό το ερώτημα τόσο υπό το πρίσμα του φιλελεύθερου καπιταλισμού όσο και μέσα από τις μορφές κριτικής και συνεργατικής πρακτικής.

-Πώς μεταβάλλονται οι αντιλήψεις μας ως θεατές, όταν ερχόμαστε σε επαφή με έργα τέχνης μέσω του διαδικτύου; Τον Σεπτέμβριο του 2026 επισκέφθηκα τη φουάρ Frieze στο Λονδίνο. Πολλοί ζωγράφοι συνέδεαν άμεσα την τεχνητή νοημοσύνη με τη σύγχρονη γλυπτική και την ψηφιακή αλληλεπίδραση. Το Βραβείο Καλλιτέχνη της Frieze London για το 2026 απονεμήθηκε στον Τεό Τριανταφυλλίδη με έδρα την Αθήνα, για την εγκατάστασή του Feral Metaverse (Spider) (2026). Βρήκα το έργο του πολύ ενδιαφέρον.

-Σε αυτούς τους δυστοπικούς καιρούς, ποιον ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι καλλιτέχνες; Αυτό εξαρτάται από τον καλλιτέχνη, αλλά, για μένα, η τέχνη και η πολιτική δεν μπορούν να διαχωριστούν. Το ζήτημα αφορά πάντοτε το συγκείμενο.

-Πώς έχει διαμορφώσει τον χαρακτήρα σας η ενασχόλησή σας με την τέχνη; Από τότε που ήμουν παιδί και μετά έφηβη, τη δεκαετία του 1960, οπόταν κυριαρχούσε η αισιοδοξία, η πολιτιστική επανάσταση στο Λονδίνο άλλαξε τη ζωή μου. Αυτό συνέβη μέσα από όλες τις μορφές τέχνης, από το θέατρο και τη λογοτεχνία μέχρι τα εικαστικά και τη μουσική. Η πιο καθοριστική εμπειρία, ωστόσο, ήταν η παρουσία μου στην Ανατολική Ευρώπη, η οποία με έφερε σε επαφή με διαφορετικά κοινωνικά, πολιτισμικά και πολιτικά περιβάλλοντα.

-Ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από την καλλιτεχνική σκηνή της Κύπρου; Η επίσκεψή μου στη φουάρ τέχνης VIMA στη Λεμεσό το 2025 ήταν μια ενδιαφέρουσα εμπειρία. Επρόκειτο για την πρώτη -και την πρώτη διεθνή- φουάρ σύγχρονης τέχνης στην Κύπρο, με ένα πολυσυλλεκτικό πανόραμα σύγχρονων καλλιτεχνικών πρακτικών. Όταν είδα τη δουλειά της ομάδας Slavs and Tatars, εκτίμησα την αίσθηση του επείγοντος που χαρακτηρίζει τα έργα αυτής της πολυγενεακής ομάδας που πραγματεύεται την ταυτότητα, την πολιτική και την αισθητική. Θεώρησα ότι ισχύει και για την Κύπρο. Υπάρχουν επίσης πολλές ενδιαφέρουσες ανεξάρτητες γκαλερί στη Λευκωσία, οι οποίες επικεντρώνονται τόσο σε ανερχόμενους όσο και σε καταξιωμένους καλλιτέχνες. Χρειάζονται, ωστόσο, υποστήριξη, τόσο σε πνευματικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο, όπως άλλωστε και πολλές από τις δημοτικές πινακοθήκες που έχω επισκεφθεί.

Info

Δημοτική Πινακοθήκη Λεμεσού – Αποθήκες Παπαδάκη. Ομαδική έκθεση «Ταπεινές Γαίες: Πέρα από το Δυτικό Πλαίσιο — Διαπολιτισμικοί Μοντερνισμοί». Μέχρι 12/12.

Πηγή – Φιλελεύθερος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy