Ροή ΕιδήσεωνΥπάρχουν ημερομηνίες στην ιστορία της τηλεόρασης αλλά και της τέχνης που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν ασήμαντες. Μία από αυτές ήταν η 5η Οκτωβρίου 1969 καθώς εκείνο το βράδυ, λίγο πριν από τις έντεκα, το BBC1 μετέδωσε για πρώτη φορά μια παράξενη, αλλόκοτη και σχεδόν ακατανόητη για τα δεδομένα της εποχής κωμική εκπομπή: το Monty Python’s Flying Circus.
Κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι παρακολουθούσε τη γέννηση ενός φαινόμενου στην ιστορία της παγκόσμιας κωμωδίας. Οι έξι άνθρωποι που εμφανίστηκαν στην οθόνη — Graham Chapman, John Cleese, Terry Jones, Michael Palin, Eric Idle και Terry Gilliam — δεν θα δημιουργούσαν απλώς μια επιτυχημένη σειρά, θα άλλαζαν τον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να γραφτεί, να κινηματογραφηθεί και να παρουσιαστεί η κωμωδία.
Το BBC καταγράφει την πρώτη μετάδοση στις 5 Οκτωβρίου 1969, στις 22:55, με διάρκεια περίπου 30 λεπτών. Το πρώτο επεισόδιο είχε τον τίτλο «Whither Canada». Η σημασία εκείνης της βραδιάς δεν βρίσκεται μόνο στα αστεία που ειπώθηκαν. Βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι οι Monty Python αμφισβήτησαν σχεδόν όλους τους κανόνες της τηλεοπτικής κωμωδίας.
Οι έξι άνθρωποι πίσω από το όνομα
Οι Monty Python δεν ήταν εξαρχής μια ενιαία ομάδα. Οι πέντε Βρετανοί — Chapman, Cleese, Jones, Palin και Idle — είχαν ήδη σημαντική εμπειρία στη βρετανική κωμωδία και στη συγγραφή τηλεοπτικών προγραμμάτων. Ο έκτος, ο Terry Gilliam, ήταν Αμερικανός και έφερε κάτι που έλειπε από τους υπόλοιπους: μια εντελώς διαφορετική οπτική αντίληψη.
Το British Film Institute (BFI), ένας από τους σημαντικότερους οργανισμούς του Ηνωμένου Βασιλείου για τον κινηματογράφο, περιγράφει το Flying Circus ως μια δημιουργία πέντε Βρετανών αποφοίτων της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ μαζί με τον Αμερικανό Terry Gilliam, του οποίου τα παράξενα animations έδωσαν στη σειρά ένα μεγάλο μέρος της μοναδικής της ταυτότητας.
Ο Graham Chapman είχε σπουδάσει ιατρική στο Cambridge, αλλά η κωμωδία αποδείχθηκε ισχυρότερη από την ιατρική. Ο John Cleese είχε ήδη αποκτήσει φήμη ως συγγραφέας και performer, ενώ ο Michael Palin και ο Terry Jones είχαν συνεργαστεί στενά στη συγγραφή και στην τηλεόραση. Ο Eric Idle είχε αναπτύξει το δικό του ιδιαίτερο ύφος, βασισμένο περισσότερο στη γλώσσα, τα λογοπαίγνια και τη μουσική. Ο Terry Gilliam ήταν διαφορετικός. Δεν προερχόταν από την ίδια βρετανική σχολή κωμωδίας. Τα animations του, φτιαγμένα με φωτογραφίες, χαρακτικά και cut-out τεχνικές, θα γίνονταν αναπόσπαστο μέρος της Python αισθητικής.
Έτσι δημιουργήθηκε μια ομάδα στην οποία κάθε μέλος είχε διαφορετικό ρόλο. Δεν υπήρχε ένας αποκλειστικός πρωταγωνιστής. Όλοι μπορούσαν να γράψουν, να παίξουν, να σκηνοθετήσουν ή να αλλάξουν την κατεύθυνση ενός έργου.
5 Οκτωβρίου 1969: Η πρώτη εμφάνιση
Την Κυριακή 5 Οκτωβρίου 1969 λοιπόν, στις 22:55, το BBC1 μετέδωσε το πρώτο επεισόδιο του Monty Python’s Flying Circus. Το BBC Genome καταγράφει ως παραγωγό τον Ian MacNaughton και ως τίτλο του επεισοδίου το Whither Canada. Το πρόγραμμα δεν έμοιαζε με σχεδόν τίποτα από όσα είχαν προηγηθεί καθώς δεν υπήρχε απαραίτητα μια ιστορία που έπρεπε να ολοκληρωθεί. Θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε το πρώτο επεισόδιο μια απλή εισαγωγή των έξι κωμικών, στην πραγματικότητα ήταν μια δήλωση προθέσεων.
Περιείχε μεταξύ άλλων το “Famous Deaths”, στο οποίο ο Mozart εμφανίζεται με έναν εντελώς παράλογο τρόπο, καθώς και το περίφημο gag με τον Pablo Picasso πάνω σε ποδήλατο. Στο ίδιο επεισόδιο υπήρχε και το “The Funniest Joke in the World”, η παράλογη ιστορία ενός αστείου τόσο αστείου ώστε όποιος το διαβάζει πεθαίνει από τα γέλια. Εδώ βρίσκεται μια από τις βασικές αρχές της Python κωμωδίας: Το παράλογο παρουσιάζεται με απόλυτη σοβαρότητα.
Αν οι πέντε Βρετανοί έφεραν την παράδοση της βρετανικής κωμωδίας, ο Terry Gilliam έφερε τον σουρεαλισμό στην εικόνα. Τα animations του μπορούσαν να συνδέσουν άσχετες εικόνες, ιστορικά πρόσωπα, γιγαντιαία πόδια, παράξενα τέρατα, παλιές φωτογραφίες και πίνακες ζωγραφικής. Έτσι το Flying Circus δεν ήταν απλώς μια σειρά από sketches, ήταν στην πραγματικότητα ένα οπτικοακουστικό κολάζ. Ο Gilliam έδωσε στους Python έναν κόσμο όπου τα πάντα μπορούσαν να συμβούν και η πραγματικότητα μπορούσε να παραμορφωθεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Από την τηλεόραση στον κινηματογράφο
Το Flying Circus προβλήθηκε από το 1969 έως το 1974, ολοκληρώνοντας τέσσερις σειρές και συνολικά 45 επεισόδια. Σταδιακά η ομάδα έγινε πολύ μεγαλύτερη από μια τηλεοπτική εκπομπή. Ακολούθησαν ζωντανές παραστάσεις, δίσκοι, βιβλία και κινηματογραφικές ταινίες.
Το 1971 κυκλοφόρησε το «And Now for Something Completely Different», μια κινηματογραφική επανεκτέλεση sketches από την τηλεοπτική σειρά, με στόχο μεταξύ άλλων να συστήσει την ομάδα στο αμερικανικό κοινό. Ακολούθησε το «Monty Python and the Holy Grail» το 1975. Η ταινία, που σκηνοθέτησαν από κοινού ο Terry Jones και ο Terry Gilliam, σατίριζε τον Αρθουριανό μύθο που για τους Άγγλους είναι ότι για μας τα Ομηρικά έπη. Παρά το περιορισμένο budget, έγινε διεθνής επιτυχία και ενίσχυσε σημαντικά τη θέση των Python ως κινηματογραφικών δημιουργών.
LIFE OF BRIAN — Η πιο τολμηρή ταινία των Monty Python
Η μεγάλη στιγμή αυτής της εικονοκλαστικής ομάδας θα έρθει το 1979. Το «Monty Python’s Life of Brian» αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο στην ιστορία τους, δεν ήταν απλώς άλλη μία κωμωδία. Ήταν μια ταινία που άγγιζε τη θρησκεία, την πολιτική, τον φανατισμό, την εξουσία, τον εθνικισμό, την επαναστατική ρητορική και την ανθρώπινη ανάγκη να ακολουθεί κάποιον. Και το έκανε μέσα από μια ιστορία που διαδραματίζεται στην Ιουδαία του 1ου αιώνα. Η παγκόσμια πρεμιέρα έγινε στη Νέα Υόρκη στις 17 Αυγούστου 1979. Σκηνοθέτης ήταν ο Terry Jones, παραγωγός ο John Goldstone και πρωταγωνιστής στον ρόλο του Brian ο Graham Chapman.
Η ιδέα ξεκίνησε από ένα αστείο του Eric Idle. Μετά την επιτυχία του «Holy Grail», σε μια συνέντευξη ρωτήθηκε ποιο θα ήταν το επόμενο έργο των Python. Ο Idle απάντησε αστειευόμενος: “Jesus Christ: Lust for Glory.” Το αστείο όμως άρεσε στους υπόλοιπους. Οι Python άρχισαν να εξετάζουν την ιδέα μιας βιβλικής επικής ταινίας και κατέληξαν στην ιδέα ότι το ενδιαφέρον βρισκόταν περισσότερο στους ανθρώπους γύρω από τον Χριστό, στη συμπεριφορά των οπαδών, στις οργανώσεις, στους επαναστάτες και στην ανθρώπινη ανάγκη για έναν ηγέτη. Έτσι γεννήθηκε ο Brian Cohen.
Ο Brian δεν είναι ο Ιησούς. Είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος που γεννιέται την ίδια περίπου εποχή και, από μια σειρά απίστευτων παρεξηγήσεων, θεωρείται από το πλήθος Μεσσίας. Και αυτό είναι το κεντρικό εύρημα της ταινίας: Ο Brian ως «λάθος Μεσσίας» που προσπαθεί συνεχώς να πείσει τους ανθρώπους ότι δεν είναι ο Μεσσίας. Όσο περισσότερο το αρνείται, τόσο περισσότερο τον πιστεύουν.
Κορυφαία στιγμή της σάτιρας στη μαζική ψυχολογία είναι αυτή που ο Brian αναφωνεί «Είστε όλοι άτομα!» και το πλήθος απαντά: «Είμαστε όλοι άτομα!» αλλά μόνο ένας άνθρωπος διαφωνεί. «Εγώ δεν είμαι»! Ο διάλογος σατιρίζει την ψυχολογία του πλήθους: ακόμη και όταν κάποιος προσπαθεί να τους πει να σκέφτονται μόνοι τους, οι άνθρωποι μετατρέπουν την ίδια την προτροπή σε σύνθημα που επαναλαμβάνουν όλοι μαζί.
Η πολιτική σάτιρα
Το Life of Brian δεν σατιρίζει μόνο τη θρησκεία, κυρίως σατιρίζει εξίσου την πολιτική. Αρχικά το εκπληκτικό εύρημα με τις επαναστατικές οργανώσεις όπως η People’s Front of Judea, η Judean People’s Front και τις υπόλοιπες που υποτίθεται ότι αγωνίζονται για έναν μεγάλο σκοπό, αλλά συχνά καταναλώνονται από εσωτερικές διαφωνίες, ανταγωνισμούς και διαμάχες για το ποιος είναι πιο επαναστάτης προκαλεί αρχικά τρανταχτά γέλια αλλά στη συνέχεια μελαγχολία καθώς είναι τόσο έντονη η ομοιότητα με το σήμερα στον πολιτικό χώρο που επαγγέλεται την κοινωνική απελευθέρωση, δηλαδή την Αριστερά.
Παράλληλα, οι Ρωμαίοι παρουσιάζονται μέσα από βρετανικά ταξικά στερεότυπα και γραφειοκρατική συμπεριφορά. Εδώ έχουμε άλλη μία αξέχαστη σκηνή, με τον Ρωμαίο Εκατόνταρχο να επιπλήτει αυστηρά τον Brian για το περίφημο σύνθημα που γράφει στον τοίχο. Το «Romans go home» είναι χωρίς στίξη, «Romans, go home!» είναι η κανονική γραφή, με κόμμα επειδή το Romans είναι… προσφώνηση! Το αστείο κορυφώνεται καθώς ο Ρωμαίος στρατιώτης για …τιμωρία τον αναγκάζει να γράψει τη φράση 100 φορές … σωστά, γεμίζοντας έτσι όλους τους τοίχους της Ιερουσαλήμ!
Η αρχαία Ιουδαία γίνεται καθρέφτης του κόσμου. Το «go home» το 1979 γραφόταν παντού και αναφερόταν φυσικά στις ΗΠΑ, στους Yankees. Από την άλλη τα επαναστατικά κινήματα ήταν ήδη πολυδιασπασμένα, έβλεπαν τον διπλανό συναγωνιστή ως τον μεγάλο εχθρό, όπως ακριβώς η People’s Front of Judea την Judean People’s Front στην ταινία. Δεν βλέπουμε απλώς «αρχαίους ανθρώπους». Βλέπουμε σύγχρονους ανθρώπους με αρχαία κοστούμια.
Η μεγάλη περιπέτεια της χρηματοδότησης
Το «Life of Brian» παραλίγο να μην γυριστεί. Λίγες ημέρες πριν αρχίσουν τα γυρίσματα, ο επικεφαλής της EMI, Bernard Delfont, απέσυρε τη χρηματοδότηση αφού διάβασε το σενάριο και θεώρησε το έργο βλάσφημο. Τότε για καλή τύχη όλων μας εμφανίστηκε ο George Harrison. Ο πρώην Beatle ήταν φίλος του Eric Idle και τόσο πολύ ήθελε να δει την ταινία να γυρίζεται, ώστε χρηματοδότησε ο ίδιος την παραγωγή ιδρύοντας τη «Hand Made Films». Ο Harrison μάλιστα αστειεύτηκε αργότερα λέγοντας ότι η χρηματοδότηση ήταν «το ακριβότερο εισιτήριο κινηματογράφου» που είχε αγοράσει.
Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στην Τυνησία, σε σκηνικά και τοποθεσίες που είχαν χρησιμοποιηθεί για το «Jesus of Nazareth» του Franco Zeffirelli. Αυτό βοήθησε τους Python να κάνουν κάτι που ήταν απαραίτητο για την κωμωδία: Να δημιουργήσουν έναν κόσμο που φαίνεται πραγματικός. Όσο πιο σοβαρά και πειστικά είναι τα σκηνικά, τα κοστούμια και η φωτογραφία, τόσο πιο αστείο γίνεται όταν μέσα τους εμφανίζεται ένας Python χαρακτήρας. Ο Terry Jones ανέλαβε μόνος τη σκηνοθεσία, ενώ ο Terry Gilliam είχε σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό παραγωγής.
Το Life of Brian προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις. Θρησκευτικοί παράγοντες το κατηγόρησαν για βλασφημία και προσβολή του Χριστιανισμού. Υπήρξαν διαμαρτυρίες, μποϊκοτάζ και απαγορεύσεις από ορισμένες τοπικές αρχές. Μάλιστα, ιστορική μελέτη της Kate Egan καταγράφει ότι 39 τοπικά συμβούλια στο Ηνωμένο Βασίλειο απαγόρευσαν την ταινία στα τέλη του 1979 και στις αρχές του 1980. Ακόμη και σήμερα, στην ελληνική τηλεόραση, είναι αποκλεισμένο, μια από τις σπουδαιότερες κωμωδίες στην ιστορία προβάλλεται πολύ σπάνια και – προς Θεού – ποτέ την περίοδο του Πάσχα, βλέπετε οι δικοί μας «Αγιατολλάχ» καραδοκούν!
«Always Look on the Bright Side of Life»
Και μετά έρχεται το τέλος, μιλαμε φυσικά για την αξέχαστη τελευταία σκηνή: Ο Brian έχει καταδικαστεί σε σταύρωση, γύρω του βρίσκονται και άλλοι σταυρωμένοι. Και τότε, αντί για μια τραγική μουσική, αρχίζουν να τραγουδούν: «Always Look on the Bright Side of Life». Το τραγούδι του Eric Idle έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια που συνδέθηκαν ποτέ με ταινία κωμωδίας.
Η ειρωνεία είναι τέλεια: Ένα από τα πιο φρικτά σύμβολα της ανθρώπινης ιστορίας — η σταύρωση — μετατρέπεται σε ένα παράλογα αισιόδοξο sing-along. Είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική συμπύκνωση της Python φιλοσοφίας: η ζωή είναι παράλογη, η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι συχνά γελοία, αλλά μπορούμε ακόμη να τραγουδήσουμε.
Από το Life of Brian στο τέλος των Python
Μετά το «Life of Brian» ακολούθησε το «Monty Python’s The Meaning of Life» το 1983, με το οποίο επέστρεψαν περισσότερο στη μορφή των sketches του Flying Circus, αλλά με έναν γενικό θεματικό άξονα: τη ζωή από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο. Αυτή ήταν η τελευταία κινηματογραφική ταινία στην οποία συμμετείχαν και οι έξι αρχικοί Python. Στη συνέχεια η ομάδα άρχισε να απομακρύνεται σταδιακά από την κοινή δημιουργία.
Ο Graham Chapman πέθανε το 1989, σε ηλικία μόλις 48 ετών. Οι υπόλοιποι συνέχισαν σημαντικές προσωπικές και επαγγελματικές διαδρομές. Ο Cleese δημιούργησε μεταξύ άλλων το Fawlty Towers, ο Palin έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τα ταξιδιωτικά ντοκιμαντέρ του, ο Gilliam εξελίχθηκε σε σημαντικό σκηνοθέτη, ενώ ο Idle συνέχισε με μουσικά και θεατρικά έργα.
Σήμερα, οι Monty Python θεωρούνται κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια παλιά βρετανική κωμική ομάδα. Το Monty Python’s Flying Circus είναι θεμελιώδες έργο της τηλεοπτικής κωμωδίας. Η σειρά συνδύασε τον σουρεαλισμό, το παράλογο humour, το έξυπνο λογοπαίγνιο και την κοινωνική σάτιρα με έναν τρόπο που άλλαξε την τηλεόραση. Οι Python επηρέασαν την εναλλακτική κωμωδία, το sketch comedy, το animation και τη μαύρη κωμωδία.
Ακόμη και σήμερα πολλές τεχνικές που θεωρούμε φυσιολογικές — η απότομη διακοπή μιας σκηνής, η παραβίαση του τέταρτου τοίχου, η άρνηση του παραδοσιακού punchline, η ανάμειξη animation και live action και η σκόπιμη καταστροφή της λογικής — έχουν τις ρίζες τους ή τουλάχιστον βρήκαν μια από τις πιο επιδραστικές μορφές τους στους Python.
Επίλογος
Αν βρούμε την ευκαιρία, ας δούμε πάλι το «Life of Brian». Είναι βέβαιο ότι και πάλι θα γελάσουμε πολύ και μετά θα μελαγχολήσουμε και θα προβληματιστούμε. Είναι εκπληκτική η ομοιότητα των καταστάσεων με αυτό που βιώνουμε στις ημέρες μας: «Τοξότες, φάλαγγες και λεγεώνες» μας έχουν βάλει σε γραμμή, αυτοί που θα έπρεπε να είναι ένα μέτωπο είναι …πολλά και εχθρικά μεταξύ τους, η αναζήτηση του «Μεσσία» είναι και πάλι έντονη.
Αν ζούσε ο Νικόλας Άσιμος θα συνέχιζε να αναρωτιέται «Πώς γίνεται σε κάθε κατεργάρη, εξήγησέ μου», κουτόχορτο χιλιάδες να βοσκάν;». Το ίδιο ερώτημα ουσιαστικά έθεσαν με μοναδικό τρόπο οι Python το 1979, όμως ακόμη απάντηση δεν έχει δοθεί. Οι λεγεώνες συνεχίζουν να κατακτούν, η People’s Front of Judea συνεχίζει να καταγγέλλει την Judean People’s Front και το κουτόχορτο να χύνεται από «χίλιες βρύσες» και να «κρένει σε χίλιες γλώσσες». Ο ένας, που στην ταινία αρνήθηκε να ακολουθήσει τη μάζα, αναζητείται για να αποτελέσει τη μαγιά για ένα Μέτωπο …
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
