Τρεις επαναστάσεις που άλλαξαν τον κόσμο

Από την Πετρούπολη του Λένιν, στην Κίνα του Μάο και στην Κούβα του Κάστρο — τρεις κοινωνικές εκρήξεις που απέδειξαν ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στα γραφεία των ισχυρών

Τα τελευταία 250 χρόνια, ο κόσμος γνώρισε επαναστάσεις που δεν περιορίστηκαν στα σύνορα μιας χώρας. Άλλαξαν κοινωνίες, ανέτρεψαν καθεστώτα, αμφισβήτησαν την ιδιοκτησία και την εξουσία και επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι αντιλαμβάνονταν την πολιτική και την κοινωνική αλλαγή.

Η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση άνοιξαν τον δρόμο. Ακολούθησαν η Ρωσική Επανάσταση του 1917, η Κινεζική Επανάσταση και, δεκαετίες αργότερα, η Κουβανική Επανάσταση.

Τρεις από αυτές —η Ρωσική, η Κινεζική και η Κουβανική— εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης. Για τη Δύση υπήρξαν επί δεκαετίες σύμβολα κομμουνιστικής απειλής. Για εκατομμύρια ανθρώπους, όμως, αποτέλεσαν την έκφραση μιας βαθύτερης κοινωνικής ανάγκης: την ανάγκη των φτωχών, των εργατών, των αγροτών και των αποκλεισμένων να πάρουν στα χέρια τους τη μοίρα τους.

Ένα βιβλίο του Simon Hall, Three Revolutions: Russia, China and Cuba, επιχειρεί να φωτίσει αυτές τις τρεις μεγάλες ανατροπές μέσα από τις μαρτυρίες τριών Αμερικανών δημοσιογράφων που βρέθηκαν κοντά στα γεγονότα: του John Reed στη Ρωσία, του Edgar Snow στην Κίνα και του Herbert Matthews στην Κούβα. (The Daily Star)

Πετρούπολη, 1917: όταν ο λαός μπήκε στα Χειμερινά Ανάκτορα

Ο John Reed δεν παρακολούθησε τη Ρωσική Επανάσταση από απόσταση. Ήταν εκεί.

Στην Πετρούπολη του 1917 είδε τη διάλυση του παλιού κόσμου και τη δημιουργία ενός νέου. Είδε εργάτες, στρατιώτες και επαναστάτες να καταλαμβάνουν τα κέντρα της εξουσίας και να αμφισβητούν μια κοινωνική τάξη που μέχρι τότε έμοιαζε ακλόνητη.

Μία από τις εικόνες που κατέγραψε είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική.

Όταν οι επαναστάτες μπήκαν στα Χειμερινά Ανάκτορα, κάποιοι προσπάθησαν να αρπάξουν αντικείμενα από την πολυτελή κατοικία των πρώην κυρίαρχων. Οι φρουροί τούς σταμάτησαν.

«Σύντροφοι! Μην παίρνετε τίποτα! Αυτή είναι η περιουσία του λαού!»

Η φράση αυτή συμπυκνώνει κάτι περισσότερο από μια απλή απαγόρευση λεηλασίας. Αντικατοπτρίζει μια ολόκληρη αντίληψη για την κοινωνία: τα πλούτη που συσσωρεύτηκαν από μια μικρή ελίτ δεν θεωρούνταν πλέον αυτονόητα δικά της.

Ο Reed συνάντησε και τον Λένιν, τον οποίο περιέγραψε ως άνθρωπο με έντονο, διαπεραστικό βλέμμα και τεράστια συγκέντρωση. Λίγες ημέρες πριν από την εξέγερση, ο Λένιν πίεζε για την έναρξη της ένοπλης εξέγερσης, θεωρώντας ότι η ιστορική στιγμή δεν μπορούσε να χαθεί.

Από εκείνη τη στιγμή, τίποτα στη Ρωσία δεν θα ήταν όπως πριν.

Το βιβλίο του Reed, Δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο, έγινε μία από τις πιο γνωστές δημοσιογραφικές μαρτυρίες της επανάστασης. (The Daily Star)

Κίνα: η επανάσταση των αγροτών

Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, ένας άλλος Αμερικανός δημοσιογράφος, ο Edgar Snow, βρέθηκε στην Κίνα.

Το 1936 συνάντησε τον Μάο Τσετούνγκ και ανθρώπους που είχαν επιβιώσει από τη Μεγάλη Πορεία του Κόκκινου Στρατού.

Η Μεγάλη Πορεία υπήρξε μια από τις πιο δραματικές σελίδες της κινεζικής επανάστασης. Περίπου 100.000 άνθρωποι ξεκίνησαν από την περιοχή Jiangxi. Μόλις περίπου 6.000 κατάφεραν να φτάσουν τελικά στο Yan’an, ύστερα από μια πορεία περίπου 9.000 χιλιομέτρων.

Δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική υποχώρηση.

Ήταν μια δοκιμασία επιβίωσης.

Ο Snow είδε στον Μάο έναν άνθρωπο λιπόσαρκο, διανοούμενο και ταυτόχρονα βαθιά συνδεδεμένο με την αγροτική κοινωνία της Κίνας.

Αυτό που θεωρούσε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Μάο ήταν η ικανότητά του να εκφράζει τις απαιτήσεις εκατομμυρίων ανθρώπων — κυρίως των αγροτών.

Το Red Star over China, που δημοσιεύθηκε το 1937, έκανε γνωστή στη Δύση μια διαφορετική εικόνα της κινεζικής επανάστασης. Το βιβλίο έφτασε να διαβαστεί ακόμη και στους υψηλότερους πολιτικούς κύκλους των Ηνωμένων Πολιτειών. (The Daily Star)

Κούβα, 1956: επτά άνθρωποι και ένας ολόκληρος πόλεμος

Η τρίτη ιστορία μοιάζει σχεδόν απίστευτη.

Το 1956, ο Φιντέλ Κάστρο επέστρεψε στην Κούβα από το Μεξικό με το Granma, ένα μικρό και προβληματικό σκάφος. Η απόβαση δεν έμοιαζε με οργανωμένη στρατιωτική επιχείρηση. Περισσότερο έμοιαζε με ναυάγιο.

Οι δυνάμεις του δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα καταδίωξαν τους αντάρτες και ο Κάστρο κατέφυγε στη Sierra Maestra.

Στην αρχή είχε ελάχιστους ανθρώπους, λίγα όπλα και ελάχιστα πυρομαχικά.

Όταν έφτασε ο αδελφός του Ραούλ με άλλα πέντε όπλα, ο Φιντέλ φέρεται να είπε:

«Αυτό μας κάνει επτά. Κερδίσαμε τον πόλεμο!»

Ήταν υπερβολή.

Ή μήπως ήταν η αυτοπεποίθηση ενός ανθρώπου που καταλάβαινε ότι οι επαναστάσεις δεν κρίνονται μόνο από τον αριθμό των όπλων;

Ο δημοσιογράφος των New York Times Herbert Matthews κατάφερε να συναντήσει τον Κάστρο κρυμμένο στα βουνά.

Τον περιέγραψε ως έναν μορφωμένο και αφοσιωμένο άνθρωπο, με ισχυρές ιδέες, θάρρος και ηγετικές ικανότητες, που είχε καταφέρει να κερδίσει τη φαντασία της κουβανικής νεολαίας.

Τρία χρόνια αργότερα, ο Μπατίστα εγκατέλειψε την Κούβα.

Η επανάσταση είχε νικήσει. (The Daily Star)

Τρεις χώρες, τρεις διαφορετικές επαναστάσεις — ένα κοινό ερώτημα

Η Ρωσία, η Κίνα και η Κούβα δεν ήταν ίδιες.

Οι ιστορικές συνθήκες ήταν διαφορετικές. Οι κοινωνίες ήταν διαφορετικές. Οι ηγέτες, οι μορφές οργάνωσης και οι δρόμοι προς την εξουσία ήταν διαφορετικοί.

Υπήρχε όμως ένας κοινός παρονομαστής.

Και στις τρεις περιπτώσεις, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού είχαν φτάσει σε ένα σημείο όπου η υπάρχουσα κοινωνική πραγματικότητα δεν μπορούσε πλέον να συνεχιστεί με τον ίδιο τρόπο.

Οι επαναστάσεις γεννήθηκαν μέσα από βαθιές κοινωνικές αντιθέσεις.

Από την ακραία φτώχεια.

Από την ανισότητα.

Από την καταπίεση.

Από την απουσία πολιτικών δικαιωμάτων.

Από την εκμετάλλευση της εργασίας.

Και κυρίως από την πεποίθηση ότι ο κόσμος δεν είναι φυσικό φαινόμενο.

Ότι μπορεί να αλλάξει.

Η Ιστορία δεν τελείωσε

Στον 21ο αιώνα, η λέξη «επανάσταση» ακούγεται συχνά σαν κάτι μακρινό. Σαν μια έννοια που ανήκει στα βιβλία της Ιστορίας.

Οι μεγάλες κοινωνικές συγκρούσεις, όμως, δεν εξαφανίστηκαν.

Η ανισότητα παραμένει.

Ο πλούτος συγκεντρώνεται σε όλο και λιγότερα χέρια.

Εκατομμύρια εργαζόμενοι δυσκολεύονται να πληρώσουν στέγη, ρεύμα και τρόφιμα την ώρα που οι περιουσίες των ισχυρότερων αυξάνονται.

Οι πόλεμοι συνεχίζονται.

Οι κοινωνικές υπηρεσίες πιέζονται.

Η εργασία γίνεται ολοένα πιο επισφαλής.

Και οι νέες γενιές μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογική πρόοδος συνυπάρχει με την κοινωνική ανασφάλεια.

Η Ιστορία, λοιπόν, δεν τελείωσε.

Επίλογος: Οι επαναστάσεις δεν ζητούν άδεια

Οι επαναστάσεις δεν ξεκινούν όταν οι ισχυροί αποφασίσουν ότι είναι η κατάλληλη στιγμή.

Δεν περιμένουν την άδεια των κυβερνήσεων.

Δεν περιμένουν την έγκριση των τραπεζών.

Δεν περιμένουν τα χρηματιστήρια.

Και σίγουρα δεν περιμένουν τους ανθρώπους που έχουν συνηθίσει να παρακολουθούν την κοινωνία από την πολυθρόνα.

Η Ρωσική Επανάσταση δεν ξεκίνησε επειδή κάποιος έδωσε στους εργάτες την άδεια να εξεγερθούν.

Η Κινεζική Επανάσταση δεν περίμενε να συμφωνήσουν οι γαιοκτήμονες.

Η Κουβανική Επανάσταση δεν περίμενε από τον Μπατίστα να παραδώσει οικειοθελώς την εξουσία.

Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα που αφήνουν πίσω τους.

Η κοινωνική αλλαγή δεν χαρίζεται. Κατακτιέται.

Κάθε εποχή έχει τις δικές της αντιθέσεις. Κάθε γενιά έχει τη δική της μάχη.

Μπορεί σήμερα να μην υπάρχουν οι ίδιες συνθήκες με το 1917, το 1930 ή το 1959. Υπάρχουν όμως εκατομμύρια άνθρωποι που εξακολουθούν να αισθάνονται ότι η κοινωνία είναι φτιαγμένη για λίγους και όχι για τους πολλούς.

Και όσο η φτώχεια συνυπάρχει με τον αμύθητο πλούτο, όσο η εργασία παράγει πλούτο που δεν επιστρέφει σε εκείνους που τον δημιουργούν, όσο η κατοικία μετατρέπεται σε εμπόρευμα και η ανθρώπινη ζωή σε αριθμό στους ισολογισμούς, το ερώτημα παραμένει ζωντανό:

Μπορεί ένας κόσμος που δημιουργήθηκε από ανθρώπους να αλλάξει από τους ίδιους τους ανθρώπους;

Η Αριστερά οφείλει να απαντήσει χωρίς φόβο: Ναι.

Όχι επειδή κάθε επανάσταση είναι τέλεια.
Όχι επειδή κάθε επαναστατική κυβέρνηση δικαιώθηκε από την Ιστορία.
Αλλά επειδή τίποτα στην κοινωνία δεν είναι αιώνιο.

Οι αυτοκρατορίες πέφτουν.
Οι δικτατορίες τελειώνουν.
Τα καθεστώτα αλλάζουν.
Οι λαοί σηκώνονται.

Και κάποτε, όταν οι άνθρωποι πάψουν να πιστεύουν ότι δεν μπορούν να αλλάξουν τίποτα, αρχίζει να αλλάζει ολόκληρος ο κόσμος.

Η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από αυτούς που έχουν την εξουσία. Γράφεται και από αυτούς που αποφασίζουν να την αμφισβητήσουν.

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ