«Κατάβαση» στα καταφύγια της Αττικής – Οδοιπορικό στα «έγκατα» του λεκανοπεδίου

«Και όταν ειδοποιούνταν ότι ένα καταφύγιο γέμισε, χωρίς καμία φασαρία αποχωρούσαν και αναζητούσαν άλλο. Δεδομένου ότι η Αθήνα δεν βομβαρδίστηκε, λόγω της Ακρόπολης, οι Αθηναίοι προσέφευγαν μάλλον για τυπικούς λόγους στα καταφύγια. Αντιθέτως, ο Πειραιάς βομβαρδίστηκε δριμύτατα λόγω των υποδομών του (βιομηχανίες, λιμάνι, ναύσταθμος) και τα καταφύγια έσωσαν χιλιάδες ζωές», περιγράφει ο κ. Κυρίμης και μας συστήνει, μέσα από την πολυετή έρευνά του και τη σειρά βιβλίων «Τα καταφύγια της Αττικής», έναν ολόκληρο αθέατο μηχανισμό προστασίας: τα αντιαεροπορικά καταφύγια που δημιουργήθηκαν επί καθεστώτος Ιωάννη Μεταξά, την περίοδο 1936-40.

Φίλια πυρά

Τα καταφύγια συνέχισαν να προσφέρουν προστασία σε διαφορετικές αλλά εξίσου δραματικές συνθήκες. «Παραδόξως μας προστάτευσαν και από τους συμμάχους μας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον πολύνεκρο βομβαρδισμό του Πειραιά από τους Συμμάχους στις 11 Ιανουαρίου 1944. Δυστυχώς μας προστάτευσαν και από τους ίδιους τους εαυτούς μας. Μετά την απελευθέρωση ακολούθησαν τα αιματηρά Δεκεμβριανά (1944) με Ελληνες να μάχονται εναντίον Ελλήνων. Κατά τη διάρκεια αυτών των συγκρούσεων, πολλοί πολίτες αναζήτησαν προστασία στα ίδια καταφύγια που είχαν προστρέξει το 1940», μας λέει ο κ. Κυρίμης και ξεκινάει μια νοητή «κατάβαση» στις σκοτεινές υπόγειες στοές της αττικής γης, που παραμένουν αθέατες, κυριολεκτικά και μεταφορικά κάτω από τα πόδια μας.

Πώς ξεκίνησε η έρευνά σας για τα καταφύγια της Αττικής;

– Επισκέφτηκα το πρώτο μου καταφύγιο το 2012. Ενιωσα ότι εισέρχομαι σε έναν υπόγειο αθέατο κόσμο, που κρατούσε σφαλιστά τα μυστικά του, στις σκοτεινές στοές του. Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκανε το γεγονός ότι τα καταφύγια βρίσκονται κυριολεκτικά κάτω από τα πόδια μας, χωρίς να αντιλαμβανόμαστε την ύπαρξή τους. Σύντομα συνέλαβα τον εαυτό μου να είναι γοητευμένος από αυτές τις κατασκευές και ξεκίνησα -ένθερμα- να τις αναζητώ, να τις καταγράφω και να προσπαθώ να καταγράψω την πλήρη ιστορία τους. Κάπως έτσι, από «επισκέπτης» έγινα ερευνητής τους.

Πόσα καταφύγια έχετε καταγράψει μέχρι σήμερα;

– Η 28η Οκτωβρίου 1940 βρήκε την Αττική με σχεδόν 6.000 καταφύγια «εκ κατασκευής» (χωρίς να υπολογίζουμε περίπου άλλα τόσα, που προήλθαν από διασκευή υφιστάμενων υπόγειων χώρων). Αυτό το μεγάλο πλήθος ήταν απόρροια της άοκνης προπαρασκευής του καθεστώτος Ιωάννη Μεταξά, που είχε συντελεστεί την περίοδο 1936-40. Εγώ έχω εισέλθει σε σχεδόν 150 καταφύγια και η έρευνά μου συνεχίζεται. Δυστυχώς, σειρά από παράγοντες, με κύριο την αλλαγή του αστικού τοπίου λόγω της σύγχρονης δόμησης, εξαφανίζουν βαθμιαία αυτές τις κατασκευές. Συνεπώς είναι σημαντικό να διασώσουμε -όσο προλαβαίνουμε- το ιστορικό τους αποτύπωμα.

Πώς κατασκευάστηκαν τόσα καταφύγια σε αυτό το χρονικό διάστημα;

– Αρχικά το κράτος μερίμνησε για την κατασκευή δημόσιων καταφυγίων. Ομως αυτά δεν επαρκούσαν και έτσι μοιραία το πρόβλημα μετακυλήθηκε και στους πολίτες. Με αναγκαστικό νόμο του καθεστώτος Μεταξά, από το 1936, απαγορευόταν η ανέγερση οποιουδήποτε νέου κτιρίου (από διώροφο και άνω) εάν δεν υπήρχε πρόβλεψη για ένα άρτιο καταφύγιο στο υπόγειό του. Ουσιαστικά κάθε κατασκευαστής πρώτα υπέβαλλε το σχέδιο του καταφυγίου στην Αεράμυνα και έπειτα το σχέδιο του κτιρίου στην Πολεοδομία. Παράλληλα, με τον αναγκαστικό νόμο «περί Ανεξαρτήτων Ιδρυμάτων» κάθε φορέας που απασχολούσε πάνω από 100 άτομα (υπουργεία, τράπεζες, εργοστάσια κ.λπ.) υποχρεούνταν να οργανώνει την αεράμυνά του και να κατασκευάζει καταφύγια για την προστασία του προσωπικού του. Ολα αυτά ασφαλώς ενείχαν ένα σημαντικό οικονομικό βάρος, αλλά η ασφάλεια του πληθυσμού θεωρείτο από το κράτος σημαντικότερη οποιασδήποτε οικονομικής θυσίας.

Πώς οργανωνόταν ένα αντιαεροπορικό καταφύγιο;

– Το καταφύγιο δεν ήταν απλά ένας υπόγειος χώρος. Το κράτος είχε θεσπίσει αυστηρότατες προδιαγραφές κατασκευής. Μάλιστα απαγορευόταν η κατασκευή τους χωρίς να έχει προηγηθεί η έγκριση του σχεδίου τους από την τοπική Αεράμυνα. Ενδεικτικά αναφέρουμε την υποχρεωτική ύπαρξη χώρων υγιεινής και εξόδου διαφυγής (ώστε να μην υπάρχει το ενδεχόμενο εγκλωβισμού ανθρώπων στο εσωτερικό). Τα καταφύγια έπρεπε να έχουν επάρκεια ύδατος, με εσωτερικές υδατοδεξαμενές. Επρεπε να αποτελούνται από πολλούς μικρούς θαλάμους (μέχρι 50 άτομα έκαστος) και όχι από έναν μεγάλο ενιαίο, ώστε να αυξάνεται η στατική αντοχή τους. Τέλος, διέθεταν θωρακισμένες πόρτες που σφράγιζαν αεροστεγώς, για προστασία από εκρήξεις και από το ενδεχόμενο αεροπορικού πλήγματος με χημικά αέρια.

Ποιο από τα καταφύγια που έχετε μελετήσει σας έχει εντυπωσιάσει περισσότερο;

– Με εντυπωσίασε ιδιαίτερα το μεγάλο καταφύγιο στον λόφο του Αρδηττού. Η ονομαστική του χωρητικότητα (σύμφωνα με τα επίσημα Μητρώα Παθητικής Αεράμυνας) ξεπερνάει ελαφρώς τα 1.300 άτομα. Μία μεγάλη στοά του παραμένει ημιτελής, οπότε συνδυάζει οπτικά την «πρωτόγονη» εικόνα ενός σπηλαίου, με τα χαρακτηριστικά ενός σύγχρονου (για την εποχή του) καταφυγίου. Γύρω από αυτόν τον χώρο υφάνθηκε και πλήθος αστικών μύθων, γεγονός που σφράγισε την ύπαρξή του στην ιστορία της πόλης. Σε διάφορα σημεία του υπάρχουν ακόμα επιγραφές και υπογραφές, από τους τολμηρούς επισκέπτες του, κατά τα παρελθόντα έτη. Είναι σαν μια άτυπη καταγραφή των Αθηναίων που προσπαθούν να ανακαλύψουν τα χαμένα ίχνη της πόλης.

 «Θεώρησα χρέος μου να τα ανασύρω από την αφάνεια»

Εχετε εντοπίσει μέσα στα καταφύγια ίχνη όσων κατέφυγαν εκεί;

– Επειτα από 85 χρόνια, τέτοια τεκμήρια είναι, δυστυχώς, πολύ σπάνια. Σε μία περίπτωση εντόπισα αφίσα του 1940 με οδηγίες αεράμυνας για τους πολίτες. Σε ένα άλλο καταφύγιο, στην οδό Δημοκρίτου, παρατήρησα κάποιες επιγραφές στον τοίχο. Ηταν από μέλη της φοιτητικής αντιστασιακής οργάνωσης ΕΣΑΣ που κατά την Κατοχή προφανώς χρησιμοποίησαν το καταφύγιο ως χώρο απόκρυψης.

Τι σας οδήγησε να μετατρέψετε την έρευνά σας σε σειρά βιβλίων;

– Παρότι αυτοί οι χώροι έπαιξαν σημαντικότατο ιστορικό ρόλο, συνειδητοποίησα ότι δεν υπήρχε ούτε ένα βιβλίο που να αναφέρεται αναλυτικά σε αυτούς. Αυτό το εξέλαβα ως ιστορική αδικία και θεώρησα χρέος μου να τα ανασύρω από την αφάνεια, γράφοντας σειρά από βιβλία. Το τελευταίο μου βιβλίο κυκλοφόρησε πέρυσι, με τίτλο «Τα καταφύγια της Αττικής, τόμος Γ’». Με εξέπληξε ιδιαίτερα ότι τα καταφύγια έκρυβαν πλήθος ετερογενών ερευνητικών πτυχών: οργανωτικά, κατασκευαστικά και κοινωνικά. Οταν επισκεπτόμουν ένα καταφύγιο, ένιωθα σαν να περικλείονται στους θαλάμους του τόσο ο ζήλος όσων τα εμπνεύστηκαν, τα οργάνωσαν και τα κατασκεύασαν όσο και οι αγωνίες όσων εκπαιδεύτηκαν και προφυλάχθηκαν σε αυτά.

Σε ποια κατάσταση βρίσκονται σήμερα τα καταφύγια της Αττικής;

– Σήμερα τα καταφύγια στέκουν αθέατα στα σπλάχνα της αττικής γης, ως σιωπηλοί μάρτυρες μίας πολυτάραχης εποχής. Παρότι κατασκευάστηκαν για να αντέχουν τις δυσκολίες του πολέμου, φαντάζουν απροστάτευτα έναντι των σύγχρονων «απειλών». Η έντονη δόμηση και συνεπώς η αλλαγή του αστικού τοπίου αποτελεί την κύρια αιτία της βαθμιαίας καταστροφής τους. Ενίοτε αποτελούν και προσφιλή στόχο νεοβανδάλων, που κάνουν γκράφιτι στους τοίχους τους. Ιδιαίτερα διαδεδομένη είναι και η τάση χρήσης τους για αλλότριους σκοπούς, όπως αποθήκη, κάβα ή ακόμα και σημείο ρίψεως απορριμμάτων.

 «Να συντηρηθούν και να ανοίξουν στους επισκέπτες»

Η ιστορία των καταφυγίων αναδεικνύει όχι μόνο την αρχιτεκτονική τους αξία, αλλά και τη σημασία τους ως τεκμηρίων ιστορικής μνήμης. Υπάρχουν καταφύγια που θεωρείτε ότι θα έπρεπε να προστατευτούν θεσμικά;

– Οι αρμόδιοι φορείς θα έπρεπε να θεσπίσουν ένα νομικό και διοικητικό πλέγμα για τη σωτηρία των παλαιών καταφυγίων. Αρκετά από αυτά θα έπρεπε να συντηρηθούν και να ανοίξουν τις πύλες τους στο κοινό. Ως «οχήματα» που θα μας βοηθούσαν να έρθουμε σε επαφή με την καθημερινότητα και τις αγωνίες των προγόνων μας. Γιατί όχι και ως πόλος τουριστικής ανάπτυξης, όπως συμβαίνει με αντίστοιχες υποδομές στο εξωτερικό;

Θα θέλαμε να μας αναφέρετε ενδεικτικά ορισμένα καταφύγια που διαμορφώνουν την πιο αθέατη αλλά και συναρπαστική πτυχή της Αττικής. Εχουν ακόμη πρακτική αξία ως υποδομές πολιτικής προστασίας ή αποτελούν πλέον αποκλειστικά ιστορικά τεκμήρια;

– Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το μεγάλο καταφύγιο εντός του λόφου του Λυκαβηττού. Δεν προοριζόταν για τους απλούς πολίτες, καθώς το 1940 στέγαζε στο εσωτερικό του το Κέντρο Αεράμυνας και Συναγερμού του Λεκανοπεδίου. Οταν πλησίαζαν εχθρικά αεροσκάφη, με το πάτημα ενός κουμπιού από τα βάθη του Λυκαβηττού, ηχούσαν ταυτόχρονα όλες οι σειρήνες της Αττικής. Το καταφύγιο αυτό ήταν «τα μάτια και τα αφτιά της πόλης». Στις μέρες μας, η φύση του πολέμου έχει αλλάξει απόλυτα. Για πλήθος λόγων (στρατιωτικών, κοινωνικών, οικονομικών) η σημασία τους σε έναν πόλεμο θα είναι πολύ περιορισμένη σε σχέση με ό,τι ίσχυε το 1940. Ομως, η περιορισμένη χρηστική σημασία τους δεν τα απογυμνώνει από το σημαντικό ιστορικό πλαίσιο που τα περιβάλλει. Οπως προαναφέραμε, η ανάδειξή τους ως τόπων συλλογικής μνήμης είναι επιβεβλημένη.

Πηγή – Ελεύθερος Τύπος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ