Πολιτισμός

Η σελίδα που λείπει: Πώς η απομάκρυνση από το διάβασμα δεν άφησε χώρο στην ενσυναίσθηση

13 Νοεμβρίου 2026 · 07:00

Πριν από λίγες ημέρες, χαζεύοντας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έπεσα πάνω σε μια ανάρτηση από αυτές που πλέον βλέπουμε όλο και συχνότερα. Ένας γονιός περιέγραφε πώς μια παρέα νεαρών πείραζε και εκφόβιζε μικρότερα παιδιά σε δημόσιο χώρο. Όταν τους ζήτησε τον λόγο, οι έφηβοι ούτε απομακρύνθηκαν ούτε έδειξαν να ντρέπονται. Αντίθετα, απάντησαν με ειρωνείες, έγιναν ακόμη πιο επιθετικοί και έμειναν εκεί, σαν να μην τους ένοιαζε καθόλου η αναστάτωση που είχαν προκαλέσει.

Βέβαια, κάθε γενιά παραπονιέται για την επόμενη. Και γνωρίζω πολύ καλά ότι ούτε η εφηβική επαναστατικότητα ούτε οι ταραξίες εμφανίστηκαν ξαφνικά στις μέρες μας. Κάτι, όμως, στη σημερινή κατάσταση μοιάζει διαφορετικό. Δεν μιλάμε απλώς για νεανικές αταξίες ή για εφήβους που ξεπερνούν τα όρια. Μιλάμε για μια διάχυτη, ανησυχητική έλλειψη ενσυναίσθησης. Για μια σκληρότητα που αντιμετωπίζεται με ένα αδιάφορο ανασήκωμα των ώμων. Λες και δεν τρέχει τίποτα.

Κάτω από τέτοιες αναρτήσεις, γονείς και σχολιαστές αναζητούν τις αιτίες. Και οι ευθύνες καταλήγουν πάντα στα ίδια πράγματα: στους γονείς που δεν βάζουν όρια, στον εθισμό στις οθόνες, στα σχολεία που δείχνουν υπερβολική επιείκεια. Όλα παίζουν τον ρόλο τους. Εγώ, ωστόσο, δεν μπορώ να μη σκέφτομαι κάτι πολύ πιο απλό, που μέσα σε όλη αυτή τη συζήτηση περνά σχεδόν απαρατήρητο. Μια από τις μεγαλύτερες απώλειες της ψηφιακής εποχής: το γεγονός ότι οι άνθρωποι, και ιδιαίτερα τα παιδιά, διαβάζουν όλο και λιγότερο για ευχαρίστηση.

Ζούμε μια ιστορική αλλαγή. Από τότε που η ανάγνωση διαδόθηκε ευρέως, κάποια στοιχεία δείχνουν ότι ποτέ άλλοτε δεν αφιερώναμε τόσο λίγο χρόνο στα βιβλία. Συνήθως αντιμετωπίζουμε αυτή την εξέλιξη ως αποτυχία του εκπαιδευτικού συστήματος ή ως ένδειξη ότι οι νέοι έχουν χάσει την αντοχή τους στην πνευματική προσπάθεια. Μόνο που η απώλεια είναι πολύ μεγαλύτερη. Εγκαταλείποντας τη λογοτεχνία, στερούμε από μια ολόκληρη γενιά ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία που διαθέτουμε για να καλλιεργήσουμε την ανθρώπινη ενσυναίσθηση.

Η σχέση ανάμεσα στην λογοτεχνία και στον σεβασμό προς τον συνάνθρωπο δεν είναι κάποια ρομαντική υπερβολή. Είναι ζήτημα νευροεπιστήμης. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε από τον εκδοτικό οίκο του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, τον περασμένο Σεπτέμβριο, από τις Barbara J. Sahakian, Vicki Perrin και Christelle Langley, αναδεικνύει ότι η ανάγνωση για ευχαρίστηση επηρεάζει άμεσα περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με τον έλεγχο της συμπεριφοράς και των γνωστικών λειτουργιών, τη ρύθμιση των συναισθημάτων και την ικανότητα κατανόησης των άλλων και των κοινωνικών σχέσεων. Οι απεικονίσεις του εγκεφάλου δείχνουν ότι όταν διαβάζουμε, δεν επεξεργαζόμαστε απλώς λέξεις. Ο εγκέφαλός μας αναπαριστά ενεργά τις εμπειρίες, τα συναισθήματα και τα ηθικά διλήμματα των ηρώων που ζωντανεύουν στις σελίδες.

Όταν ένα παιδί διαβάζει ένα μυθιστόρημα, αναγκάζεται να μπει στη θέση κάποιου άλλου. Να νιώσει τον πόνο του, να μοιραστεί τις χαρές και τις επιτυχίες του. Η λογοτεχνία λειτουργεί σαν μια προσομοίωση της ζωής των άλλων. Μας μαθαίνει την ενσυναίσθηση, επιτρέποντάς μας να βιώσουμε, έστω και μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου, όσα βιώνει κάποιος άλλος. Χωρίς φωνές, χωρίς κηρύγματα, μαθαίνει στο παιδί κάτι θεμελιώδες: ότι και οι άλλοι άνθρωποι έχουν έναν ολόκληρο κόσμο μέσα τους. Ότι αισθάνονται, φοβούνται, πληγώνονται, ελπίζουν. Όπως ακριβώς και το ίδιο.

Ας το συγκρίνουμε τώρα με τον ψηφιακό κόσμο στον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι, και ιδιαίτερα τα παιδιά, περνούν πλέον τον ελεύθερο χρόνο τους. Πλατφόρμες όπως το TikTok και το Instagram είναι φτιαγμένες γύρω από τη διαρκή προβολή του εαυτού μας και τη γρήγορη, αβίαστη κατανάλωση περιεχομένου, που δεν απαιτεί σχεδόν καμία προσπάθεια. Ολόκληρη η λογική των σύγχρονων μέσων κοινωνικής δικτύωσης στηρίζεται στον ατομικισμό και στην κατανάλωση. Το μήνυμα είναι διαρκώς το ίδιο: Κοίτα με. Δώσε μου σημασία. Επιβεβαίωσέ με. Διασκέδασέ με. Γέμισε το κενό μου.

Όταν ολόκληρος ο κόσμος ενός παιδιού περιστρέφεται γύρω από το πώς θα προβάλλει τον εαυτό του, αντί να προσπαθεί να καταλάβει τους άλλους, η ικανότητά του να μπαίνει στη θέση τους αρχίζει να ατροφεί. Αν δεν έχεις περάσει ποτέ ώρες μέσα στο μυαλό ενός ανθρώπου που έχει διαφορετική εμφάνιση, που αισθάνεται ή υποφέρει διαφορετικά από εσένα, τότε γίνεται τρομακτικά εύκολο να κοιτάξεις έναν άγνωστο στα μάτια και να μη νιώσεις απολύτως τίποτα.

Δεν μπορούμε να χτίσουμε μια κοινωνία με ανθρωπιά πάνω σε αλγόριθμους που επιβραβεύουν τον ναρκισσισμό, την ώρα που στέλνουμε τα βιβλία στον σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας. Η κρίση στη συμπεριφορά των νέων δεν πρόκειται να λυθεί μόνο με αυστηρότερους κανόνες και απαγορεύσεις. Χρειάζεται να ξαναδώσουμε θέση σε εκείνη την ήσυχη, αλλά βαθιά μεταμορφωτική συνήθεια του να βυθιζόμαστε στις σελίδες ενός βιβλίου.

Αν θέλουμε να μεγαλώσουμε μια γενιά που να ξέρει τι σημαίνει καλοσύνη, σεβασμός και στοιχειώδης ανθρώπινη ζεστασιά, πρέπει να βάλουμε ξανά ένα βιβλίο στα χέρια των παιδιών μας. Και μαζί του, να τους ξαναδώσουμε κάτι πολύ πιο πολύτιμο: την ικανότητα να νοιάζονται για κάποιον πέρα από τον εαυτό τους.