Γκρεμοί ανάμεσα σε όνειρα: Η φανέρωση της πολλαπλότητας στο έργο του Στέλιου Καλλινίκου

Ο Στέλιος Καλλινίκου τιμήθηκε φέτος με το After Nature. Ulrike Crespo Photography Prize για την καλλιτεχνική έρευνά του γύρω από την περιοχή του Ακρωτηρίου.

Η έρευνα παρουσιάζεται αυτή την περίοδο στην ατομική του έκθεση «Cliffs Among Dreams» στο C/O Berlin.

Συγκεντρώνοντας φωτογραφίες από τα δεκατρία χρόνια ενασχόλησής του με το Ακρωτήρι, καθώς και γλυπτά εμπνευσμένα από εφήμερες υποδομές που υποστηρίζουν την πρόσβαση μη ανθρώπινων οργανισμών σε νερό, ο Καλλινίκου συνθέτει μια αλληγορία για την πολυεπίπεδη και συχνά αντιφατική σχέση του ανθρώπου με τον τόπο, δίνοντας έμφαση στη σύνθετη χρονικότητα που τον χαρακτηρίζει.

Ο τίτλος προσδίδει μια βαθιά ποιητική και εννοιολογική χροιά στα δύο γεωγραφικά άκρα του Ακρωτηρίου, γεφυρώνοντας το παρόν με το παρελθόν. Από τη μία πλευρά ορθώνεται το θέρετρο και καζίνο City of Dreams Mediterranean, σύμβολο της σύγχρονης καπιταλιστικής ανάπτυξης.

Από την άλλη, στη νοτιοδυτική άκρη δεσπόζει η αρχαιολογική θέση του Αετόκρεμμου (Eagle’s Cliff), ο αρχαιότερος τεκμηριωμένος χώρος ανθρώπινης παρουσίας στην Κύπρο.

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως λίθινα εργαλεία και οστά που χρονολογούνται 12.500 χρόνια πριν, μαρτυρώντας όχι μόνο την εφήμερη εγκατάσταση κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, αλλά και την παράλληλη ανθρωπογενή εξαφάνιση της ενδημικής πανίδας του νησιού, όπως των νάνων ιπποποτάμων και των νάνων ελεφάντων.

Ανάμεσα σε αυτά τα δύο γεωγραφικά ορόσημα εκτείνεται η Αλυκή, ένας υδροβιότοπος που φέρει ακόμη τα ίχνη της αποικιακής διαχείρισης του τοπίου. Ανάμεσά τους, οι ευκάλυπτοι που φύτεψε η βρετανική διοίκηση για την αποξήρανση των βάλτων μαρτυρούν την προσπάθεια ελέγχου και μετασχηματισμού του φυσικού περιβάλλοντος.

Σήμερα, τα δέντρα αυτά υπενθυμίζουν ότι το τοπίο διαμορφώνεται διαρκώς μέσα από σχέσεις εξουσίας, ανθρώπινες παρεμβάσεις και οικολογικές μεταβολές. Σε αυτό το μεταβαλλόμενο περιβάλλον, το έργο του Στέλιου Καλλίνικου στρέφει την προσοχή σε όσα παραμένουν αθέατα, ανοίγοντας χώρο για να φανταστούμε διαφορετικούς τρόπους συνύπαρξης και κατοίκησης.

Η επιβίωση, η μετανάστευση και η ανθεκτικότητα των μη ανθρώπινων οργανισμών γίνονται έτσι αφετηρία για έναν ευρύτερο στοχασμό γύρω από το δικαίωμα στον χώρο, αλλά και τη δυνατότητα να οραματιζόμαστε κόσμους πέρα από τις κυρίαρχες μορφές ελέγχου.

Στο πρώτο δωμάτιο της έκθεσης, που χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες, υπάρχουν στοιχεία που εισάγουν τον θεατή στις διαφορετικές πτυχές της. Μας υποδέχονται τα γλυπτά που είναι φτιαγμένα από λαξευμένες πέτρες μέσα στις οποίες υπάρχει νερό, και συμπληρώνονται από διάφορα κέρατα ζώων.

Τις πέτρες διατρέχει μια διαγενεακή ιστορία, αφού ανήκουν στον παππού και τον πατέρα του Καλλινίκου, και χρησιμοποιούνται ως γούρνες από τις οποίες έπιναν νερό πουλιά. Οι πέτρες αυτές αποτελούν μια εναλλακτική υποδομή φροντίδας και φιλοξενίας.

Ταυτόχρονα, ακούγεται παντού ήχος από το βίντεο του καλλιτέχνη «Bird» (2022). Στο βίντεο ο Καλλινίκου καταγράφει ένα ζευκαλάτη να χτυπά με το ράμφος του τον πλαϊνό καθρέφτη ενός αυτοκινήτου. Το πουλί συναντά εκεί την ίδια του την αντανάκλαση, μια εικόνα την οποία αδυνατεί να αποκωδικοποιήσει. Η επανάληψη του ήχου προκαλεί την αίσθηση της παγίδευσης.

Πρώτη φωτογραφία η «Gate» (2026), που απεικονίζει μια μεταλλική κατασκευή με πύλη, που επιτρέπει την είσοδο ενός ατόμου τη φορά σε παραλία στην οποία φωλιάζουν οι γύπες, για να αποτρέπεται η μαζική είσοδος ανθρώπων που θα τους διατάραζε. Η φωτογραφία αποκαλύπτει την περίπλοκη σχέση μεταξύ στρατιωτικοποίησης και προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος στη περιοχή των Βρετανικών βάσεων.

Η δεύτερη φωτογραφία είναι η «Mouflon» (2019), όπου ένα μικρό μούφλον (αγρινό) κοιτάζει την κάμερα. Το μούφλον, πλέον το σύμβολο της Κύπρου, κατέφθασε στο νησί ως μετανάστης. Για την έκθεση, λειτουργεί ως σημείο που ενσωματώνει την ιστορία του νησιού ως χώρο αφίξεων και αναχωρήσεων.

Η τρίτη φωτογραφία, «Dreamer’s Bay» (2026), δείχνει τη θέση απ’ όπου φημολογείται ότι έφτασε το μούφλον. Το μούφλον ως σύμβολο θέτει το ερώτημα τι τελικά αποτελεί την ενδημικότητα;

Η τέταρτη φωτογραφία είναι η «Cloud» (2015), με ένα σύννεφο και κόκκινα βέλη, τα πολεμικά αεροπλάνα που μιμούνται σχηματισμούς σμήνων πουλιών. Ενώ τα αεροπλάνα το κάνουν σαν επίδειξη ανωτερότητας, για τα πουλιά οι σχηματισμοί αυτοί είναι ο τρόπος να βοηθούν το ένα το άλλο να κάνουν το ταξίδι τους.

Στο διάδρομο υπάρχουν δύο φωτογραφίες που μας εισάγουν στο χερσαίο τοπίο. Μέσα από ένα τρίπτυχο ξεδιπλώνεται η βουτιά της αλκυόνης προς το ψάρι, μια φευγαλέα στιγμή που κάθε φωτογράφος της φύσης λαχταρά να απαθανατίσει. Καθώς ορμά στο νερό, το πουλί υπολογίζει ενστικτωδώς τη διάθλαση του φωτός, προσαρμόζοντας την τροχιά του με απόλυτη ακρίβεια.

Για τον Καλλινίκου, αυτή η εσωτερική, σχεδόν μαθηματική διόρθωση της όρασης καθρεφτίζει απόλυτα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ίδια η φωτογραφία.

Ιδιαίτερα στις φωτογραφίες του που αποτυπώνουν τον υγρότοπο του Ακρωτηρίου, το έργο του Καλλινίκου λειτουργεί ως ντοκουμέντο του «Χθουλούκαινου» (Chthulucene), ενός όρου που πλάθει η Ντόνα Χάραγουεϊ από τις ελληνικές λέξεις χθών (γη) και καινός (με την έννοια του νέου, του αναδυόμενου και του ακόμη εν εξελίξει) για να περιγράψει μια διαρκή, πλοκαμοειδή συνύπαρξη και «συν-γίγνεσθαι» ανάμεσα σε ανθρώπινα και μη ανθρώπινα όντα.

Ο υγρότοπος είναι ένα ρευστό, πολυαισθητηριακό οικοσύστημα συμβίωσης όπου τα αποδημητικά πουλιά, τα ενδημικά είδη, το νερό και το χώμα πλέκονται σε κοινές ιστορίες επιβίωσης και συνυπευθυνότητας: ένας τόπος «παραμονής με το πρόβλημα» (staying with the trouble), όπου τοξικά κατάλοιπα, στρατιωτικές υποδομές και ζωντανοί οργανισμοί αναγκάζονται να κατοικήσουν μαζί, ανατρέποντας την ανθρωποκεντρική ψευδαίσθηση της κυριαρχίας πάνω στη γη.

Συμπεριλαμβάνεται επίσης φωτογραφίες από τη σειρά «Over the horizon» (2018), όπου ο Καλλινίκου αποτυπώνει τον νυχτερινό ουρανό και τους λευκούς θόλους των ραντάρ στην κορυφή του Τροόδους, αναδεικνύοντας μια βαθιά αντίφαση ανάμεσα στον χρόνο, τη φύση και τη στρατιωτική ισχύ.

Οι θόλοι αυτοί στέκονται στο ψηλότερο σημείο της Κύπρου, το οποίο όμως κάποτε αποτελούσε τον πυθμένα ενός αρχαίου ωκεανού —ένα τοπίο αναποδογυρισμένο από τον ίδιο τον χρόνο, όπου ο αρχέγονος ωκεάνιος φλοιός συναντά το σήμερα. Τα ραντάρ στρέφονται προκλητικά προς τον ουρανό και το μέλλον, υπενθυμίζοντας μια διαρκή στρατιωτική επιτήρηση.

Για τον καλλιτέχνη, αυτή η συνύπαρξη συμπυκνώνει μια παράδοξη χρονικότητα, όπου η εφήμερη γεωπολιτική κυριαρχία προσπαθεί να επιβληθεί πάνω στον γεωλογικό χρόνο της γης.

Σε ένα ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο προβολών παίζεται η νέα ταινία του Καλλινίκου που φέρει τον ίδιο τίτλο με την έκθεση. Πρόκειται για ένα οπτικό δοκίμιο τριάντα δύο λεπτών, με κείμενο του καλλιτέχνη και μουσική επένδυση του Παναγιώτη Μηνά. Ιχνηλατεί μια ψυχογεωγραφία του τόπου.

Ο Καλλινίκου συνθέτει δικό του κινηματογραφικό υλικό μαζί με αρχειακό υλικό σε μια ροή εικόνων που κινείται από μια κόκκινη θάλασσα σε ένα κοντινό πλάνο μιας πέτρας κι από εκεί στην αλυκή κάτω από τους πανύψηλους ιστούς των κεραιών. Ένα ελεγειακό κείμενο ξετυλίγεται παράλληλα, ακολουθώντας έναν περιπλανώμενο εαυτό για τον οποίο τα όρια ανάμεσα στο ζώο, τον μύθο και τον γεωλογικό χρόνο διαλύονται.

Αποδημητικά πουλιά και μαχητικά αεροσκάφη μοιράζονται τον ίδιο εναέριο χώρο, ενώ ειδήσεις για πόλεμο και εκτοπισμό εισβάλλουν διαρκώς στην ονειρική αφήγηση. Αυτό που αναδύεται είναι ένα πορτρέτο του Ακρωτηρίου στο οποίο η οικολογία και η στρατιωτική παρουσία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες: ένας βουβός θρήνος για έναν κόσμο που φλέγεται.

Το δικαίωμα όμως στο όνειρο και την αντοχή έρχεται να σφραγίσει το τελευταίο τρίπτυχο του Καλλινίκου, μέσα από τα έργα «Venus» (2026), «Kneeling Flamingo» (2026) και «Anemone» (2020). Στην «Venus», μια έκπτωτη Αφροδίτη παραπέμπει στα ερείπια και τα θραύσματα της ταυτότητας.

Στο «Kneeling Flamingo», ένα φλαμίνγκο που κοιμάται ενσαρκώνει τις αθόρυβες, εσωτερικές διεργασίες που απαιτούνται για να κρατηθεί το όνειρο ζωντανό. Στην «Anemone», η εικόνα ενός υδρόβιου οργανισμού που τρέφεται αποκλειστικά με όσα παγιδεύουν τα πλοκάμια του, υπενθυμίζει τη μεταβολική ιδιότητα του χρόνου.

«Τα όνειρα δεν εκσυγχρονίζονται με την ίδια ταχύτητα», σημειώνει ο καλλιτέχνης, στρέφοντας το βλέμμα μας στην ανάγκη για μια βαθιά αλλαγή νοοτροπίας. Σε έναν κόσμο εγκλωβισμένο μέσα σε υποδομές επιτήρησης και ελέγχου, κάθε μεταβολή που τελικά υποπίπτει στην αντίληψή μας δεν είναι παρά το αποτέλεσμα δυσδιάκριτων διεργασιών.

Το έργο του Καλλινίκου, ωστόσο, μας καλεί να τις αναγνωρίσουμε και να αναζητήσουμε ρωγμές ελπίδας, παραμένοντας στο πρόβλημα αντί να το προσπερνάμε.

Ελεύθερα, 01.11.2026

Πηγή – Φιλελεύθερος

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

BUY & SELL IN CYPRUSwww.buyme.cy