ΑθλητισμόςΑπό τον πηλό στο ψηφιακό αρχείο: Το καλλιτεχνικό αποτύπωμα του Βαλεντίνου Χαραλάμπους
Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google Add philenews.com on Google Από τα κεραμικά έργα και το εργαστήρι του μέχρι προσωπικά έγγραφα, φωτογραφίες, μνήμες και εμπειρίες, το ψηφιακό αρχείο του Βαλεντίνου…
20 Νοεμβρίου 2026 · 07:16
Δες περισσότερα άρθρα του philenews όταν αναζητάς ειδήσεις στην Google
Add philenews.com on Google
Από τα κεραμικά έργα και το εργαστήρι του μέχρι προσωπικά έγγραφα, φωτογραφίες, μνήμες και εμπειρίες, το ψηφιακό αρχείο του Βαλεντίνου Χαραλάμπους έρχεται να αποτυπώσει την πολυδιάστατη καλλιτεχνική διαδρομή του, με σταθμούς στην Κύπρο, την Αγγλία και το Ιράκ.
Η ψηφιοποίηση και τεκμηρίωση του αρχείου, πραγματοποιείται με τη συμβολή των Εργαστηρίων APAC του Ινστιτούτου Κύπρου και φιλοδοξεί να διαφυλάξει και να αναδείξει το έργο και την παρακαταθήκη του δημιουργού, προσφέροντας νέες δυνατότητες γνωριμίας, έρευνας και μελέτης του έργου του και την κατανόηση της διεθνούς διάστασης της πολύχρονής καριέρας του.
Παράλληλα, θα αναδείξει άγνωστες πτυχές της τεχνικής, των υλικών και της έμπνευσης της τέχνης του, ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο τη διεπιστημονική μελέτη του από ειδικούς ερευνητές, φοιτητές και καλλιτέχνες. Για τη σημασία και τις προοπτικές αυτού του εγχειρήματος μιλούν η Ανδριάνα Νικολαΐδου, Ερευνήτρια ψηφιακών αρχείων στην Τέχνη και την Πολιτιστική Κληρονομιά, APAC Labs, STARC, The Cyprus Institute και ο Νικόλας Μπακιρτζής, Καθηγητής και Διευθυντής των Εργαστηρίων Χαρακτηρισμού Τέχνης “Ανδρέας Πίττας” (APAC Labs), STARC, The Cyprus Institute.
Ανδριάνα Νικολαΐδου: Aποτελώντας γέφυρα με το παρελθόν

-Τι ήταν αυτό που σας εντυπωσίασε περισσότερο όταν ήρθατε για πρώτη φορά σε επαφή με το αρχείο του Βαλεντίνου Χαραλάμπους; Aπό το ξεκίνημα της μελέτης και της καταγραφής του αρχείου του Βαλεντίνου, έργο που ανέλαβε η ομάδα των Εργαστηρίων APAC του Ινστιτούτου Κύπρου, εντυπωσιάστηκα από την ανθρώπινη διάσταση του υλικού και την έντονη παρουσία της προσωπικότητας του καλλιτέχνη. Κάθε φωτογραφία, κάθε έγγραφο και κάθε επιστολή του αρχείου, το οποίο οργάνωσε με ιδιαίτερη φροντίδα η Ερατώ Καντούνα, επιτρέπουν μια ξεχωριστή, προσωπική προσέγγιση στην καλλιτεχνική του πορεία. Η ζωντάνια του αρχείου σε παρακινεί να εμβαθύνεις τη μελέτη του και να ανακαλύψεις άγνωστες πτυχές της τέχνης του Βαλεντίνου.
–Το αρχείο του καλλιτέχνη χαρακτηρίζεται ως «ζωντανό αρχείο». Τι ακριβώς περιλαμβάνει και τι το διαφοροποιεί από μια συνηθισμένη αρχειακή συλλογή έργων τέχνης; Το αρχείο του Βαλεντίνου, το οποίο παραχώρησε στο Ινστιτούτο Κύπρου, είναι κατά τη γνώμη μου ένας ζωντανός οργανισμός, εφόσον συνεχίζει να εξελίσσεται και να αναπτύσσεται. Το περιεχόμενο του δεν περιορίζεται μόνο σε στατικά τεκμήρια, όπως φωτογραφίες, βιβλία, σημειώσεις και επιστολές, αλλά αντίθετα εμπλουτίζεται με οπτικοακουστικές μαρτυρίες, συνεντεύξεις και ιστορίες. Η δυναμική φύση του αρχείου επιτρέπει τη συνεχή ανάπτυξη του υλικού και τον εμπλουτισμό του με νέα στοιχεία και αναφορές. Με αυτό τον τρόπο το αρχείο παραμένει ζωντανό όπως και ανοιχτό στο μέλλον, προσφέροντας τη δυνατότητα νέων προσεγγίσεων στο έργο και τη ζωή του Βαλεντίνου.
-Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζετε κατά την ψηφιοποίηση και τεκμηρίωση ενός τόσο πολυδιάστατου αρχείου; Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση είναι η γεφύρωση διαφορετικών μορφών ψηφιακών δεδομένων ως βάση για τη δημιουργία ενός αποτελεσματικού και ενιαίου συστήματος ψηφιοποίησης. Η καταγραφή περιλαμβάνει ένα τεράστιο όγκο ψηφιακού υλικού, από τρισδιάστατα αντικείμενα, στατικά στοιχεία όπως φωτογραφίες και επιστολές, τη χαρτογράφηση του φυσικού χώρου του εργαστηρίου μέχρι και προφορικές ιστορίες, αφηγήσεις και βιωματικές εμπειρίες. Σε αυτό το πλαίσιο έρευνας, είναι ανάγκη να ψηφιοποιήσουμε το αρχείο και την τέχνη του Βαλεντίνου χωρίς να χαθεί η αυθεντικότητα και η συναισθηματική διάσταση των έργων του. Στόχος της ομάδας μας είναι η καταγραφή του αρχείου να λειτουργεί ως μέσο διατήρησης, προστασίας και ανάδειξης της καλλιτεχνικής δημιουργίας του Βαλεντίνου.
Νικόλας Μπακιρτζής: Η ανάδειξη μιας πολύχρονης καλλιτεχνικής πορείας

–Πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η εμπειρία ενός ανθρώπου που θα επισκεφθεί ένα ψηφιακό αρχείο σε σχέση με εκείνον που θα δει ένα έργο σε μια παραδοσιακή έκθεση; Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει κανένας λόγος να δούμε τις δύο εμπειρίες συγκριτικά. Είναι απόλυτα διαφορετικές. Μπορούν όμως να λειτουργήσουν με συμπληρωματικό τρόπο. Η ψηφιακή τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πνευματική ανάταση της φυσικής εμπειρίας και νομίζω όλοι μας μπορούμε να ανατρέξουμε στη μοναδικότητα της στιγμής όταν αντικρίσαμε εκ του φυσικού κάποιο αριστούργημα της τέχνης ή της αρχιτεκτονικής. Η προσέγγιση μας στο ψηφιακό αρχείο του Βαλεντίνου Χαραλάμπους επικεντρώνεται στην τεκμηρίωση και την ανάδειξη των έργων και του χώρου του εργαστηρίου του, όπως και στην καταγραφή των αναμνήσεων, των ιστοριών και των εμπειριών του. Η καθοδήγηση και η άμεση συμβολή του ίδιου του Βαλεντίνου είναι ουσιαστικά αυτή που ζωντανεύει το αρχείο και την ψηφιοποίηση του. Είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι η τεχνολογία μπορεί να εμπλουτίσει τις γνώσεις μας, χωρίς όμως να μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη εμπειρία.
–«Αποτύπωμα στον πηλό», ποιο είναι το βαθύτερο νόημα αυτού του τίτλου; Ο τίτλος της εκδήλωσης που ουσιαστικά αποτελεί την έννοια που διατρέχει την ανάπτυξη του ψηφιακού αρχείου του καλλιτέχνη, συμπυκνώνει την πολυεπίπεδη προσφορά του Βαλεντίνου στην τέχνη και τον πολιτισμό. Το νόημα του «αποτυπώματος» τονίζει τη χρονική διάσταση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Παράλληλα δείχνει τον άνθρωπο και την χειροτεχνική σχέση του με τον πηλό, ουσιαστικά με την ίδια τη γη. Όσον αφορά το συγκεκριμένο αρχείο, στόχος μας είναι να αναδείξουμε το αποτύπωμα της πολύχρονης καλλιτεχνικής πορείας του Βαλεντίνου στην κεραμική τέχνη.
Από τον πηλό του Βαρωσιού στην παγκόσμια κεραμική
To ταξίδι του Βαλεντίνου Χαραλάμπους στον κόσμο της κεραμικής, όπως το καταγράφει μέσα από απόσπασμα ομιλίας της με αφορμή την παρουσίαση του ψηφιακού αρχείου, η ερευνήτρια του έργου του και ιστορικός τέχνης Μαρίνα Σχίζα.

Ο πηλός που κυλούσε στο αίμα του: Στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, στο κέντρο του Βαρωσιού λειτουργούσαν αγγειοπλαστεία, τα γνωστά κουζαρκά, όπου οι κουζάρηδες κατασκεύαζαν τις κούζες, τα αγγεία του νερού, και άλλα πήλινα αντικείμενα για τις ανάγκες της καθημερινής ζωής. Η τέχνη περνούσε από πατέρα σε γιο και η γνώση μεταδιδόταν μέσα από την εργασία, την παρατήρηση και τη συνεχή επαφή με το υλικό. Η οικογένεια του Βαλεντίνου Χαραλάμπους ανήκε σε αυτή τη μακραίωνη παράδοση. Γεννημένος το 1929, μεγάλωσε κυριολεκτικά μέσα στον πηλό, βοηθώντας στο αγγειοπλαστείο του πατέρα του, Χρήστου Χαραλάμπους. Ο Βαλεντίνος δεν απομακρύνθηκε από αυτή την παράδοση για να γίνει σύγχρονος καλλιτέχνης. Την πήρε μαζί του. Αργότερα, μέσα από τις σπουδές, τα ταξίδια και τις διεθνείς εμπειρίες του, θα την επανεξέταζε και θα της έδινε νέες διαστάσεις.
Η Αγγλία και η μαθητεία κοντά στον Bernard Leach: Αναζητώντας μια βαθύτερη κατανόηση της κεραμικής, στράφηκε στην Αγγλία, όπου είχε την ευκαιρία να σπουδάσει και να γνωρίσει διαφορετικές προσεγγίσεις της τέχνης.
Το 1951 αποφοίτησε με διάκριση από το Central School of Arts and Crafts στο Λονδίνο. Η επιτυχία αυτή αποτελούσε σημαντικό σταθμό στην πορεία του, αλλά δεν σήμαινε το τέλος της μαθητείας του. Αντίθετα, τον οδήγησε σε νέες αναζητήσεις. Καθοριστική υπήρξε η γνωριμία του με τον Bernard Leach, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της σύγχρονης κεραμικής. Το 1949 είχε επισκεφθεί για πρώτη φορά το εργαστήρι του στο St Ives, στην Κορνουάλη, ύστερα από παρότρυνση των καθηγητών του. Στη συνέχεια επέστρεφε εκεί, παραμένοντας για εβδομάδες και συμμετέχοντας στην εργασία της ομάδας του.
Η Κορνουάλη υπήρξε ο τόπος όπου η εμπειρία του Βαρωσιού συνάντησε μια σύγχρονη αντίληψη για την κεραμική. Ο μαθητής δεν εγκατέλειψε όσα είχε μάθει στον τόπο του. Τα επανεξέτασε, τα διεύρυνε και τα μετέτρεψε σε αφετηρία για τη δική του δημιουργική γλώσσα.
Η Βαγδάτη – ένας νέος κόσμος ανοίγεται: Το 1957, μια νέα σελίδα ανοίγεται στη ζωή του. Το Ιράκ αναζητούσε ειδικούς για την οργάνωση Τμήματος Κεραμικής στο Ινστιτούτο Καλών Τεχνών της Βαγδάτης και ο Βαλεντίνος κλήθηκε να συμβάλει σε αυτή την προσπάθεια. Η αρχική πρόταση αφορούσε έναν χρόνο εργασίας. Η παραμονή του, ωστόσο, έμελλε να διαρκέσει σχεδόν τρεις δεκαετίες.
Η Βαγδάτη ήταν ένας διαφορετικός πολιτισμικός κόσμος, με άλλη ιστορική μνήμη, διαφορετικές καλλιτεχνικές αναφορές και μια μακραίωνη παράδοση κεραμικής. Εκεί ο Βαλεντίνος ανέλαβε να οργανώσει τη διδασκαλία και να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς κεραμιστών.
Η μακρόχρονη παραμονή του στο Ιράκ επηρέασε καθοριστικά τόσο τη διδασκαλία όσο και την προσωπική του δημιουργία. Η επαφή με τον αραβικό κόσμο τού έδωσε τη δυνατότητα να διευρύνει τους ορίζοντές του και να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη, τη γραφή και τον πολιτισμό μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα.
-Η αραβική καλλιγραφία και η ελληνική γραφή: Η συνάντηση με τον αραβικό κόσμο δεν υπήρξε για τον Βαλεντίνο απλώς μια εμπειρία ζωής. Έγινε και πεδίο καλλιτεχνικής αναζήτησης. Τον γοήτευσε η αραβική καλλιγραφία, η δυναμική της γραμμής, η κίνηση των γραμμάτων και η δυνατότητά τους να λειτουργούν ταυτόχρονα ως γλώσσα και ως εικόνα. Στην αναζήτησή του αυτή συνέδεσε την οπτική προσωδία —τον ρυθμό, την κίνηση και την εικαστική ένταση της γραφής— με τη φωνητική προσωδία της ελληνικής γλώσσας. Η ποίηση του Κωνσταντίνου Καβάφη αποτέλεσε σημαντική αναφορά για τη δημιουργική του σκέψη. Ο ποιητικός λόγος δεν λειτουργούσε μόνο ως φορέας νοήματος. Γινόταν υλικό που μπορούσε να μετασχηματιστεί σε φόρμα, ρυθμό και εικαστική σύνθεση.
Κατά τη δεκαετία του 1990, η αναζήτησή του αυτή οδήγησε και σε νέες προσεγγίσεις στη γλυπτική κεραμική. Ψημένα, κούφια εσωτερικά κομμάτια πηλού συναρμολογούνταν σε μνημειακές συνθέσεις που θυμίζουν οβελίσκους της αρχαιότητας. Τα γράμματα αποκτούσαν τρισδιάστατη υπόσταση και η σχέση ανάμεσα στο θετικό και το αρνητικό, στο φως και στη σκιά, γινόταν μέρος της ίδιας της σύνθεσης.
Οι Καπέδες και η έρευνα της κυπριακής γης: Η επιστροφή του στην Κύπρο το 1985 δεν σήμαινε ότι η αναζήτησή του είχε ολοκληρωθεί. Γύρω στο 2000, αποκτώντας ένα κτήμα στους Καπέδες, βρέθηκε μπροστά σε μεγάλες ποσότητες κελαδονίτη, γνωστού και ως terra verde. Το πέτρωμα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής ενασχόλησής του. Το έσπαζε, το άλεθε, το κοσκίνιζε και πειραματιζόταν με τις αναλογίες και τις συνθέσεις, αναζητώντας τις δυνατότητές του για την παρασκευή δικών του υαλωμάτων. Η ενασχόλησή του με τον κελαδονίτη αποκαλύπτει την ερευνητική πλευρά της προσωπικότητάς του.
Ο Βαλεντίνος συνέδεσε την καλλιτεχνική διαίσθηση με τη συστηματική έρευνα. Δεν αρκέστηκε να χρησιμοποιήσει τα υλικά που είχε στη διάθεσή του. Αναζήτησε νέες δυνατότητες μέσα σε αυτά, μελετώντας τον τρόπο με τον οποίο η κυπριακή γη μπορούσε να συμβάλει στη διαμόρφωση της δικής του κεραμικής γλώσσας.

Οι κούπες του Βαλεντίνου – η απλότητα ως κατάκτηση: Θυμάμαι μια συνάντησή μας στην αυλή του εξοχικού του στους Καπέδες. Καθόμασταν ανάμεσα στα πετρώματα που συγκέντρωνε και μελετούσε, όταν πήρε στα χέρια του μια κούππα της Γεωμετρικής Περιόδου. Την κρατούσε με σεβασμό και θαυμασμό, παρατηρώντας τον άρτιο τρόπο με τον οποίο ο αρχαίος τεχνίτης είχε πλάσει τη φόρμα της και χαράξει τους κυκλικούς ρυθμούς στο σώμα της. Για εκείνον, αυτό το φαινομενικά απλό αντικείμενο δεν ήταν ευτελές. Αποδείκνυε τη βαθιά γνώση του υλικού, την ακρίβεια της κατασκευής και τη συνέχεια της κυπριακής αγγειοπλαστικής μέσα στους αιώνες.
Η κούππα γινόταν έτσι κάτι περισσότερο από ένα αρχαίο εύρημα. Ήταν ένας διάλογος ανάμεσα σε δύο δημιουργούς που τους χώριζαν χιλιάδες χρόνια, αλλά τους συνέδεε η ίδια πρώτη ύλη και η ίδια ανάγκη να μετατρέψουν τον πηλό σε μορφή.
Οι κούπες του συνδέουν το κουζαρκό του Βαρωσιού με τη μαθητεία κοντά στον Bernard Leach, αλλά και με τις μετέπειτα αναζητήσεις του. Η αρχαία κούππα που κρατούσε στα χέρια του στους Καπέδες έγινε, για μένα, μια εικόνα που συμπυκνώνει τη σκέψη του. Ο Βαλεντίνος δεν έβλεπε μόνο ένα αντικείμενο του παρελθόντος. Έβλεπε τη γνώση του τεχνίτη, την ιστορία της Κύπρου και τις δυνατότητες που εξακολουθεί να προσφέρει ο πηλός στον σύγχρονο δημιουργό.
Ελεύθερα, 15.11.2026
Πηγή – Φιλελεύθερος










